रामः धर्मं जगति श्रेष्ठतमं मन्यते, तस्मिन्नेव सत्यं प्रतिष्ठितमिति निश्चिन्त्य, पितुर्वचनं धर्ममूलमिति विदित्वा, तदुत्तमं मनसि स्थापयति। स वीरं लक्ष्मणं समुपविश्य, पितुर्मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा वचनं प्रतिज्ञाय, धर्मनिष्ठः पुरुषः तानि वचनानि व्यर्थं न लङ्घयेत् इति प्रतिपादयन्, पुनः स्वस्य पितुर्वचनात् कैकेय्या प्रेरितः, आदेशं पुनरपि नातिक्रमितुं शक्नोमि इति लक्ष्मणं निवर्तयति। तस्मात् स धर्मे स्थित्वा, क्षात्रधर्मे स्थितस्य तव उत्तमं निश्चयं त्यज, धर्ममेव आश्रयस्व, न कठोरताम्; मनः मम मार्गे स्थापयेत्युक्त्वा, स्नेहेन भ्रातरं सम्बोध्य, रामः कराभ्यां प्रणम्य, शिरसा विनम्रः, कौसल्यां पुनरुवाच। "माते, वनं प्रति गच्छन्तं मां अनुमतिं दातुमर्हसि; त्वं मम प्राणैः बन्धिता, तस्मात् मम मंगलानि कुरु।" "प्रतिज्ञां सम्पाद्य, यथा ययातिः स्वर्गादपि त्यक्त्वा पुनः प्रतिनिवृत्तः, तथा वनात् नगरं प्रतिनिवर्तिष्ये।" इत्युक्त्वा, "माते, दुःखं हृदि स्थापय, शोकं मा कुरु; पितुर्वचनं सम्पाद्य, वनात् पुनः प्रतिनिवर्तिष्ये।" एवमुक्त्वा, "त्वया मया वैदेह्या लक्ष्मणेन च, सुमित्रया च, पितुर्वचनं पालनीयम्—एष धर्मः सनातनः।" "माते, यथोचितं द्रव्यं सञ्चिनु, हृदि शोकं निगृह्य; यतः मम मनः वनवासे स्थितम्, धर्मेण तदनुगम्यताम्।" इत्येवं धर्मनिष्ठं, स्थिरं, न विचलितं वचः श्रुत्वा, सा रानी मृत्युपाशादिव पुनः चेतनां प्राप्य, रामं विलोक्य पुनरुवाच। "यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तवाचार्या स्वधर्मेण स्नेहेन च; अहं तव गमनं न अनुमन्ये, पुत्र, दुःखार्णवे निमग्ना।" "त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा लोकोऽमृतं वा? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वलोकात् श्रेयः।" एवं मातुः दुःखपूर्णं विलापं श्रुत्वा, रामः महागज इव दिप्तैः काष्ठैः प्रवर्तितः तमसि प्रविशन् इव, दुःखेन अधिकं दग्धः। स मातरं मूर्च्छितामिव, सुमित्रानन्दनं च दुःखेन पीडितं दृष्ट्वा, धर्मे स्थितः, धर्म्यं वचनं तत्रोचितं भाषते। "लक्ष्मण, अहं सदा तव भक्तिं वीर्यं च जानामि; किन्तु मम निश्चयः न गृहीतः, अतः त्वं मातया सह मां गाढदुःखेन मा संतापय।" "सत्यं, लोके धर्मार्थकामाः सर्वे धर्मफलोत्पन्ना दृश्यन्ते; ये तत्र सन्ति, ते निःसंशयं भार्येव प्रियं पुत्रैः सहिताः वश्याः।" "यत्र सर्वे संयुक्ताः, यतः धर्मः प्रवर्तते, तत् अन्वेष्टव्यम्; केवलं लाभे प्रवृत्तः लोके द्विष्टः भवति, कामात्मनः तु न प्रशंसा।" "कः गुरु-राज-पितृ-वरिष्ठैः कृतं कार्यं, कुपितः प्रमुदितो वा कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य, न कुर्यात्?" "पितुः प्रतिज्ञां यथावत् सम्पादयितुं न शक्नोमि; स हि अस्माकं गुरुर्वचनात्, रानीपतिः, धर्मपथगामी च।" "यदा धर्मराजः जीवति, स्वधर्मे च स्थितः, तदा रानी मया सह किमर्थं गच्छेत्, पतिहीना स्त्रीव?" "माते, वनं गच्छन्तं मां रोषं मा कुरु; आशीर्वादं दत्तुमर्हसि, यथा समये समाप्ते सत्येन ययातिरिव प्रतिनिवर्तेयम्।" "राज्यस्य हेतोः न महत् यशः प्राप्नुयाम्; अल्पायुषि च लोके, अद्य अहं क्षुद्रां पृथिवीं धर्मतः वृत्य स्वीकुर्याम्।" एवं मातरं तुष्ट्वा, पुरुषर्षभः, दण्डकवनं प्रति गमनाय कृतनिश्चयः, अनुजं सम्यगादिशत्, हृदि मातरं प्रदक्षिणीकृत्य, वनगमनाय उद्यतः अभवत्। एवं द्वाविंशतितमं सर्गं शृणुत। ततः रामः, प्रियं भ्रातरं लक्ष्मणं, सखायं च, दुःखार्तं विशेषेण चोद्विग्नं, कोपात् दिप्तनेत्रं महागजपतिमिव, समीपमुपेत्य, धैर्येण संयतः, इदं वचनं अब्रवीत्। स क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्यमाश्रित्य, लज्जां त्यक्त्वा, परमं हर्षं जग्राह। "यत् यत् ममाभिषेकाय समुपकल्पितं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्त्यताम्; कार्यं विलम्बं विना सम्पाद्यताम्।" "सौमित्रे, यः यत्नः ममाभिषेकाय कृतः, स अधुना तस्य निवृत्तये योज्यः।" "यथा ममाभिषेकात् माता दुःखिता, सा चिन्ता न तिष्ठतु; तत् साधयावः।" "मातुः मनसि उत्पन्नं संशयदुःखं क्षणमपि न सहनं शक्नोमि, सौमित्रे।" "मातॄणां पितुश्च कदापि न जानता, नाजानता, किञ्चिदप्रियमकुर्वम्।" "मम सत्यप्रियः पिता, व्रतस्थः, सदा सत्यनिष्ठः, केवलं परत्रभीतः, निर्भयः भवेत्।" "यदि एतत् कार्यं न सिध्येत, तदा सत्यस्य अनवस्थितिं चिन्तयन्, तस्य दुःखं मां संतापयेत्।" "तस्मात् लक्ष्मण, अभिषेकसम्पदः निवर्त्य, अहं अद्यैव वनं गन्तुमिच्छामि।" "मम वनगमने, राज्ञ्याः कार्यं सिध्येत्; ततः तस्याः पुत्रं भरतं, चिन्तारहितं, अभिषिञ्चन्तु।" "यदा अहं काषायवासाः जटाचूढः वनं गच्छामि, तदा कैकेयी मनसि शान्तिं लप्स्यते।" "येन निर्णयेन एतदभवत्, यस्य च मनः निश्चलम्, तद्व्यवस्थानं न बाधयिष्यामि; शीघ्रं वनवासं गमिष्यामि।" "सौम्य, मम वनवासे, दत्ते राज्ये च, केवलं दैवमेव द्रष्टव्यम्।