रामः तु धर्मनिष्ठः, मातरं कौसल्यां शुभलक्षणां दृष्ट्वा, तस्याः दुःखमत्यन्तमहदनुपमं च सन्ददर्श। सा सत्यनियमयोः तत्त्वं न अवबुध्यते इति रामः मनसि न्यवेश्य अवदत्। धर्म एव हि लोके श्रेष्ठः, धर्मे एव सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः आदेशः अपि धर्ममूलः श्रेयस्करः इति सः लक्ष्मणम् उवाच। पित्रा वा मातृवा ब्राह्मणेन वा यः कश्चित् प्रतिज्ञातः धर्मनिष्ठः, तेन तेषां वचनानि न प्रमाद्यन्तव्यं, इति अपि रामः स्नेहेन न्यगदत्। तस्मात्, पुनः अहं पितुः आदेशं न अतिवर्तितुम् इच्छामि; कैकेय्या प्रेरितः पितुः वचनात् वनवासाय निश्चयं कृतवान् अस्मि इति लक्ष्मणम् अवोचत्। तस्मात्, त्वं स्वधर्मनिष्ठां तां उत्तमां बुद्धिं परित्यज्य, धर्ममेव आश्रय; मम मनः यथा वर्तते, तथा त्वमपि वर्तस्वेत्युक्त्वा, सः भ्रातरं स्नेहेन अभ्यनुज्ञापयत्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, प्रणिपत्य, कृताञ्जलिः कौसल्यां पुनः संबोधितवान्—"माते, अनुमतिं ददातु मे, यतोऽहं वनं गच्छामि; त्वं मम प्राणैः सम्बद्धा, शुभानि कर्माणि कुरु।" "व्रतमनुष्ठाय, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तवान्, तथा अहम् अपि वनात् नगरीं प्रत्यागमिष्यामि। दुःखं हृदि धारय, मा शोचि; पितुः आदेशं पूरयित्वा पुनरागमिष्यामि। त्वया मया वैदेह्या लक्ष्मणेन च सुमित्रया च पितुः वचनं कर्तव्यम्—एष धर्मः सनातनः।" "माते, यथोचितं द्रव्यं सञ्चिनु, हृदि दुःखं निगृह्य, मम वनवासे स्थितिं धर्मेण अनुगच्छ।" इत्युक्त्वा, रामस्य धर्म्यं वाक्यं श्रुत्वा, या निश्चला या च स्थिता सा महाराज्ञी मृत्योरिव पुनः चेतनां प्राप्तवती, रामं निरीक्ष्य पुनरुवाच। "यथा तव पिता, तथा अहम् अपि ते गुरुर्मम स्वधर्मस्नेहात्; न त्वया वियोगं सहिष्ये, पुत्र, दुःखार्ता।" "त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा लोकोऽमृतं वा? तव समीपे एकः क्षणः जीवितलोकात् श्रेयान्।" इति सा विलपन्ती रामस्य दुःखं वर्धयामास। रामः, मातरं मूर्च्छितामिव, शोकपीडितं च सुमित्रानन्दनं दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः धर्म्यं वाक्यं वदित्वा तत्र यथोचितं व्यवहारम् अकरोत्। "लक्ष्मण, तव भक्तिं वीर्यं च अहं जानामि; किन्तु मम निर्णयः न गृह्यते, अतः त्वं मातरं च मां दुःखेन न पीडयेत्।" धर्मात् एव हि धर्मार्थकामाः जायन्ते; ये तत्र सन्ति, ते सर्वे धर्मनिष्ठाः, यथा पत्नी पुत्रैः सह। यत्र सर्वे संप्रयुक्ताः, यतः धर्मः जायते, तदेव कर्तव्यम्; केवलं लाभे प्रवृत्तः जनः लोके द्विष्टः, कामानुगमनं न शोभते। "कः क्रूरः कृत्यं न कुर्यात्, यद् आचार्यराजपितृवरिष्ठैः निर्दिष्टम्? कृत्यं धर्मं विचिन्त्य कर्तव्यम्। अहं पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् न पूरयितुं समर्थः; सः हि अस्माकं गुरुश्च, महाराज्ञ्याः पतिश्च, धर्मस्य पन्था च।" "राजा धर्मात्मा जीवन्, स्वधर्मे स्थितः, कथं महाराज्ञी मम अनुगमनेन पतिव्रता इव स्यात्?" इत्युक्त्वा "मा रुष्टा भव, वने गच्छतः मम आशीर्वादं ददातु, यथा ययातिः सत्येन प्रत्यागतः।" "राज्यस्य कृते नाहं यशः प्रापयितुं शक्नोमि; अल्पायुः अस्मि, अद्य अहं क्षुद्रां भूमिम् अनृशंस्यं वृणोमि।" इत्युक्त्वा, मातरं तुष्टुम् इच्छन्, सः नरश्रेष्ठः दण्डकवनगमनाय कृतनिश्चयः, अनुजं सुसंयम्य उपदिशत्, अन्तःकरणेन मातरं प्रदक्षिणीकृत्य स्थितः। एवमुक्त्वा, अध्यायद्वाविंशोऽयं श्रोतव्यः इत्युक्त्वा, रामः लक्ष्मणं समीपमगच्छत्। लक्ष्मणः तु दुःखितः क्रोधसंयुक्तः, दीप्तनेत्रः इव मदोन्मत्तगजः। रामः धैर्येणात्मानं निगृह्य, सान्त्वनपूर्वकं वचनं समभाषत। क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्येणात्मानं स्थित्वा, लज्जां त्यक्त्वा परमानन्दं समाश्रयत्। "यद् यद् मम अभिषेकाय कृतं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय; विलम्बं विना कार्यं कुरु। सौमित्रे, यः यत्नः मम अभिषेकाय कृतः, सः तस्य निवृत्तये प्रयुज्यताम्।" "माता या मम अभिषेककारणात् उद्विग्ना, सा चिन्तितुं न अर्हति। अहं न क्षमः क्षणमपि तस्याः शङ्काजनितं दुःखं सहितुम्। न कदाचित् जानता अजानता वा मातरं पितरं वा किंचित् अप्रियम् अकरवम्। पितरं सत्यव्रतं सत्यनिष्ठं पश्यामि, सः केवलं परलोकभयात् भीतः।" "यदि मम वनगमनं न क्रियते, तर्हि सत्यस्य लोपः मनसि क्लेशं जनयेत्, तस्याः दुःखं माम् अपि पिडयेत्। अतः लक्ष्मण, अभिषेकव्यवस्थां निवर्त्य, अद्यैव वनं गन्तुम् इच्छामि।" "मम वनगमने कृतमात्रे, राजा भार्यायाः कार्यं सिद्धं स्यात्; ततः सा पुत्रं भरतं अभिषिंचन्तु। यदा अहं काषायवासाः जटामण्डलधारी च वनं गमिष्यामि, तदा कैकेयी शान्तिं लप्स्यते। यतः निर्णयः कृतः, तस्य विचालं कर्तुं न उचितम्; विलम्बं विना वनं गमिष्यामि।" एवं धर्मनिष्ठः रामः, मातरं भ्रातरं च सान्त्वयन्, धर्मपथं गन्तुं निश्चयं कृत्वा, वनगमनाय सज्जः अभवत्।