रामः कौसल्यां सान्त्वयन् एवमुवाच—न केवलं मया पितुः आज्ञा पालिता, ये यथोक्ताः पुरातनाः धर्मनिष्ठाः तेनापि पितृवचनं कृतं, हे सुभगे। अहं धर्मस्य नूतनं विपरीतं मार्गं न अन्वेष्यामि; एषः एव पुरातनैः अनुमोदितः पन्थाः, तमहं अनुसरामि। अतः पृथिव्यां मया एतत् कर्तव्यं, अन्यथा न; यः पितृवचनं पालनं करोति, तस्य कदाचित् अहितं न भवति। एवं मातरं समुपादिश्य, रामः पुनः लक्ष्मणं सम्बोधयामास, सः सर्वेषां धनुष्मतां श्रेष्ठः, वाक्प्रवीणः। लक्ष्मण, अहं तव मम प्रति अतिशय प्रेमं, तव वीर्यं, धैर्यं, तथा तव दुर्निवार्यं शक्तिं जानामि। मम शुभस्वभावा माता महतीं दुःखमवाप्नोति, तत्त्वनिष्ठां तदा आत्मसंयमस्य अभिप्रायं न जानाति। धर्मः हि लोके परमः, धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितं; पितुः आदेशः अपि धर्ममूलः, श्रेष्ठतमः। वीर, येन पिता, माता, ब्राह्मणः वा वाक्यं दत्तं, धर्मनिष्ठः तद्वचनं व्यर्थं न त्यजेत्। अतः वीर, अहं पुनः पितृवचनं उल्लङ्घयितुं न शक्नोमि; कैकेय्याः प्रेरणया पितुः वचनं मम कर्तव्यं। अतः त्वं वीरधर्मे स्थितं उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे आश्रयः कुरु, न क्रूरतायाम्—मम मनः अनुसर। एवं भ्रातरं स्नेहात् उपदिश्य, रामः लक्ष्मणस्य अग्रजः, अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमतः, पुनः कौसल्यां सम्बोधयामास। मम वनगमनाय अनुमतिं दत्तुम्, हे देवी; त्वं मम प्राणैः बन्धिता—मम मङ्गलानि कुरु। व्रतं सम्पूर्ण्य, अहं वनात् नगरं प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तवान्। मातः, दुःखं हृदि धारय; शोकं मा कुरु; पितृवचनं सम्पूर्ण्य, अहं वनात् पुनः आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, पितुः वचनं कर्तव्यं—एषः सनातनः धर्मः। मातः, यथोचितं सर्वं सञ्चय, शोकं हृदि निगृह्य; यतः मम मनः वनवासे स्थितम्, धर्मे तदनुगच्छतु। रामस्य एतानि धर्मपराणि, स्थिराणि, अचलानि वाक्यानि श्रुत्वा, रानी मृत्युपर्यन्तं पुनः चेतनां प्राप्तवती, रामं वीक्ष्य पुनः उवाच। यथा पिता तव, तथा अहं अपि—तव गुरुः, कर्तव्येन स्नेहेन च; अहं तव, पुत्र, वनगमनं न अनुमन्ये, अतिशय दुःखिता। त्वया विना मम जीवितं किम्, वा लोकः, वा अमृतं? एकः क्षणः तव समीपे मम सर्वलोकात् श्रेयः। यथा महागजः दीपैः प्रेरितः तमसि प्रविशति, तथा रामः मातुः विलापं श्रुत्वा, दुःखेन अधिकं दग्धः अभवत्। रामः मातरं मूर्छितामिव, सुमित्रानन्दनं च, दुःखेन क्लिश्यमानं दृष्ट्वा, धर्मे स्थितः, धर्मानुकूलं वाक्यम् उक्तवान्। लक्ष्मण, तव भक्तिं वीर्यं च अहं सदा जानामि; किन्तु मम अभिप्रायः न विचार्यते, अतः त्वं मातया सह मां अतिशय दुःखेन न क्लिशय। लोके धर्मः, अर्थः, कामः, सर्वे धर्मफलात् उत्पन्नः; सर्वे तत्र, निःसन्देहं, यथा पत्नी पुत्रैः सह, प्रियः, नियन्त्रिता, तद्वत्। यत्र सर्वे एकत्रिताः, यत्र धर्मः उत्पद्यते, तत् एव अन्वेष्टव्यम्; केवलं लाभे स्थितः लोके तिरस्कृतः भवति, आत्मसुखमात्रं न प्रशंसनीयम्। को, क्रूरता कृत्वा, गुरु, राजा, पिता, वा वृद्धस्य कार्यं न कुर्यात्, क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य? पितुः प्रतिज्ञां पूर्णतया कर्तुं न शक्नोमि; सः हि, हे पिता, आज्ञया गुरुः, रान्याः पति, धर्ममार्गः च। यदा धर्मराजः जीवति, स्वमार्गे स्थितः, तदा रानी कथं मम सह वनं गच्छेत्, पतिहीना इव? रानी, वनगमनाय मयि कुप्य न कुरु; आशीर्वादं दत्तुम्, यथा कालसमाप्तौ सत्येन ययातिः प्रत्यागम्य। केवलं राज्यसिद्ध्यर्थं महतीं कीर्तिं न प्राप्नोमि; अल्पजीवने, रानी, अद्य अहं धर्मेन लघुं भूमिं वरणे। मातरं प्रसादयितुं यतमानः, नरश्रेष्ठः, दण्डकवनगमनाय दृढसंकल्पः, भ्रातरं त्वरया उपदिश्य, हृदयेन मातरं प्रदक्षिणं कृतवान्। ततः द्वाविंशतितमं सर्गं श्रोतुं योग्यः। रामः तदा लक्ष्मणं समीपगतम्, प्रियं मित्रं भ्रातरं, दुःखेन क्लिष्टं, विशेषेण क्रुद्धं, नेत्राभ्यां क्रोधाग्निं दर्शयन्तं, समीपं गच्छति। रामः धैर्ये स्थितः, लक्ष्मणं शमेन वाक्यं उवाच, आत्मसंयमं साहसद्वारा कृत्वा। क्रोधं दुःखं च निगृह्य, केवलं धैर्ये आश्रित्य, लज्जां त्यजित्वा, परमं हर्षं आलम्बितवान्। यत् मम अभिषेकाय यत् कृतं, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय; कार्यं विलम्बं विना कुरु। सौमित्रे, यत् अभिषेकाय यत्नः कृतः, तस्य अभिषेकनिवृत्त्यर्थं प्रयत्नः क्रियताम्। यथा मम अभिषेकाद् माता मनसि क्लिष्टा, सा चिन्ताम् न कुर्यात्। सौमित्रे, मातुः मनसि सन्देहदुःखं अहं क्षणमपि न सहनं शक्नोमि। मया मातृभ्यः, पित्रे वा, जानता अजानता वा, कदाचित् किञ्चित् तिरस्करणीयं वा अप्रियं न कृतम्। मम पिता, सत्यम् व्रतान् पालनः, सदा सत्यनिष्ठः, केवलं परलोकभयात् निर्भयः भवेत्। एवं रामः धर्मनिष्ठः, मातरं सान्त्वयन्, भ्रातरं उपदिश्य, वनगमनाय दृढसंकल्पः, धर्मे स्थितः, सर्वं कर्तव्यं प्रतिपद्य, शोकं निगृह्य, मातुः आज्ञां याचते।