सगरस्य पुत्राः पितुः आज्ञया भूमिं विविदुः, तेन महती विध्वंसनं जातम्। तथा जमदग्निपुत्रेण रामेण, पितुः वचनपालनार्थं, वनमध्ये रेणुकामातः परशुना हता। एवं बहवः दिव्याः पुरुषाः, आर्ये, पितुः आज्ञां निर्बलतया न अनुतिष्ठन्, अहं अपि पितुः प्रियं करिष्यामि। न केवलं मया पितुः आज्ञापालनं क्रियते, ये मया उक्ताः, तैः अपि कृतम्, आर्ये। अहं धर्मस्य नूतनं विपरीतं वा मार्गं न अन्वेष्टुम् इच्छामि; एष एव प्राचीनैः अनुमोदितः मार्गः, तं अहं अनुगच्छामि। अतः मया इदं भूमौ कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः आज्ञापालनात् कश्चन अनर्थः न अभवत्। इत्येवम् मातरं उktvā, रामः पुनः लक्ष्मणं अब्रवीत्, यः वाग्मीनां श्रेष्ठः, धनुष्मतां अग्रणी च। लक्ष्मण, अहं तव मम प्रति अतुल्यं स्नेहं जानामि, तथा तव वीर्यं, स्थैर्यं, दुर्निवार्यं बलं च। मम पुण्यशिला माता, सत्यनिष्ठायाः तत्त्वं न अवगच्छन्ती, महतीं अतुल्यां दुःखव्यथां अनुभवति। धर्मः हि लोके परम्, धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः एषा आज्ञा अपि धर्मे स्थितः, उत्तमः च। वीर, पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वा वचनं प्रतिज्ञाय, धर्मनिष्ठः जनः तानि व्यर्थं न अवमन्येत। अतः, वीर, पितुः आज्ञया, कैकेय्याः प्रेरणया, पुनः आज्ञां उल्लङ्घितुं न शक्ष्यामि। अतः, क्षत्रियधर्मनिष्ठं तव उत्तमं संकल्पं परित्यज्य, धर्मे आश्रयं कुरु, न कठोरतायाम्; तव मनः मम अनुगच्छतु। एवं भ्रातरं स्नेहात् उक्त्वा, ज्येष्ठः लक्ष्मणस्य भ्राता, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रशीर्षा, पुनः कौसल्यां प्राह। आर्ये, मम वनगमनाय अनुमतिं दत्त्वा, मम प्राणैः संबद्धा त्वं, मम शुभानि कर्माणि कुरु। व्रतं समाप्य, अहं वनात् नगरं प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तवान्। मातः, दुःखं हृदि धारय, शोकं मा कुरु; पितुः आज्ञां समाप्य, अहं वनात् पुनः आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, सर्वैः पितुः आज्ञा पालनीया—एषा सनातनी विधिः। मातः, यथायोग्यं साधनं संकलीन्य, दुःखं हृदि निगृह्य, यदा मम मनः वनवासे स्थितम्, तदा धर्मे तदनुगच्छतु। तस्य धर्मिष्ठस्य, अचलस्य, अविचलस्य वचनं श्रुत्वा, रानी मृत्युपर्यन्तं पुनः चेतनां प्राप्त्वा, रामं विलोक्य पुनः अब्रवीत्। यथा पितुः तव, तथा अहं अपि, स्वकर्तव्यस्नेहात् तव उपाध्यायः; पुत्र, मम दुःखात्, तव वनगमनं न अनुमन्ये। तव विना मम जीवितं किम्, वा लोकः, वा अमृतं? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वजीवलोकात् श्रेष्ठम्। यथा महागजः दीपैः प्रेरितः तमसि प्रविशति, तथा रामः मातुः दीनं विलापं श्रुत्वा, दुःखेन अधिकतरं दग्धः अभवत्। सः मातरं मूर्च्छितामिव, सुमित्रानन्दनं च दुःखेन पीडितम् दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः, धर्मानुकूलं वचनं अवदत्। लक्ष्मण, तव भक्तिं वीर्यं च अहं सदा जानामि; किन्तु, मम विचारः न गृहीतः, अतः, मातया सह, मां गाढदुःखेन मा क्लिश। हि लोके धर्मः, अर्थः, कामः च धर्मफलात् उत्पन्नं दृश्यते; सर्वे, निःसंदेहं, यथा पत्नी पुत्रैः सह प्रियाः, नियता अनुज्ञाता च। यत्र सर्वे एकत्र स्थिता धर्मः उत्पद्यते, तं अन्वेष्टव्यम्; केवलं लाभे प्रवृत्तः लोके द्वेष्यः भवति, आत्मसुखं न प्रशंसनीयम्। कः, गुरु, राजा, पिता, वृद्धः च, क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य, कृत्यं न कुर्यात्, दारुणतया? अहं पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् न पूर्णं कर्तुं शक्नोमि; सः, पितुः आज्ञया, रानीपति, धर्ममार्गः च। धर्मराजः जीवति, स्वमार्गं अनुगच्छति च, तदा रानी कथं मया सह गच्छेत्, पतिविहीना इव? आर्ये, मम वनगमनं प्रति कोपं मा कुरु; आशीर्वादं ददातु, यथा ययातिः सत्येन पुनः प्रत्यागतः। अहं राज्यस्य महतीं कीर्तिं न प्राप्नुयामि; किन्तु, अल्पजीवने, आर्ये, अद्य धर्मेन भूमिं लघुतरां वृणोमि। मातरं प्रीत्यै प्रयत्न्य रामः, दण्डकगमनाय दृढनिश्चयः, अनुजं सन्दिश्य, हृदयेन मातरं प्रदक्षिणं चकार। ततः द्वाविंशतितमं अध्यायं श्रोतुं अर्हति। ततः रामः लक्ष्मणं, प्रियं मित्रं भ्रातरं च, दुःखितं, विशेषेण क्रुद्धं, दग्धनेत्रं इव क्रोधी गजपतिं, उपगच्छत्। रामः धैर्यनिष्ठः, लक्ष्मणं संयम्य, शान्तया वाचा अब्रवीत्। क्रोधं दुःखं च निगृह्य, केवलं धैर्ये आश्रित्य, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं आलिङ्गितवान्। यत् मम अभिषेकाय यत् कृतं, तत् शीघ्रं निवर्त्यताम्; कार्यं विलम्बं विना सम्पाद्यताम्। सौमित्रे, यत् मम अभिषेकाय प्रयत्नः कृतः, तस्य निवृत्तौ प्रयत्नः क्रियताम्। यथा मम अभिषेकात् माता विषण्णा, तस्याः मनः शान्तिं यथा स्यात्, तत् कुर्याम्। एवं रामः, धर्मनिष्ठः, पितुः आज्ञापालनं कर्तुम् उद्युक्तः, मातरं, लक्ष्मणं, सुमित्रां, वैदेहीं च धर्मे स्थितान् अन्वयन्, वनगमनाय सन्नद्धः अभवत्।