वनवासे पितुः शासनं पालयन् ऋषिः कश्चित् जानन् अपि अधर्मं गोवधं चकार, यथा प्राज्ञः कण्डुः अपि। अस्माकं वंशे अपि सगरस्य पुत्राः पितुः आदेशेन भूमिं अकुर्वन्, तत्र महती विनाशः अभवत्। रामेण च, जामदग्न्येन, स्वस्य मातरं रेणुकां वनमध्ये परशुना हता, पितुः वचनपालनाय। एवं बहवः दिव्याः पुरुषाः, हे आर्ये, पितुः शासनं निर्बलतां विना अनुष्ठितवन्तः; अहम् अपि पितरं प्रीतिं करिष्यामि। न केवलं मया पितृशुश्रूषा आचर्यते, ये मया उक्ताः ते अपि एवं कृतवन्तः, हे आर्ये। न अहं धर्मस्य नूतनं विपरीतम् वा मार्गं अन्वेषये; एष एव मार्गः प्राचीनैः अनुमोदितः, तं अहम् अनुसरामि। अतः मया एतत् कर्तव्यं, अन्यथा न; पितुः शासनं पाल्य, न कश्चन कदापि विपत्तिम् आप्नोति। एवं मातरं संबोध्य, रामः पुनः लक्ष्मणं उवाच, सः श्रेष्ठवक्ता धनुष्मतां च अग्रणी। “लक्ष्मण, अहं जानामि तव मम प्रति अत्युत्कृष्टां प्रीतिं, वीर्यम्, धैर्यं, दुस्तरं बलं च। मम सुभगा माता, सत्यनिष्ठस्य च आत्मनिग्रहस्य च अर्थं न अवबुध्य, अतुल्यं दुःखं अनुभवति। धर्मः हि लोके श्रेष्ठः, धर्मे एव सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः अपि एष आदेशः धर्माधिष्ठितः, उत्तमः च। पितुः वा मातुः वा ब्राह्मणस्य वा वचने प्रतिज्ञाय, धर्मिष्ठः तानि वचनानि व्यर्थं न अवमन्येत। अतः अहं पुनः पितुः शासनं न अतिवर्तितुं शक्नोमि; पितुः वचनेन अहं कैकेय्या प्रेरितः, हे वीर। अतः त्वं एतां क्षात्रां श्रेयसीं बुद्धिं त्यज, धर्मे प्रपद्यस्व, न तु कठिनतायाम्; यथा मम मनः, तथा तव अपि भवतु। एवं भ्रातरं स्नेहात् उक्त्वा, ज्येष्ठः सौमित्रेः भ्राता, अञ्जलिं कृत्वा, नमस्कृत्य, कौसल्यां पुनः उवाच—“अनुज्ञां दत्तुम् अर्हसि, अम्ब, अहं इह वनं यास्यामि; त्वं मम प्राणैः बध्नासि—मम शुभं कुरु। व्रतम् सम्पूर्ण्य, वनात् नगरीं प्रतिनिवर्तिष्ये, यथा ययातिः स्वर्गात् पुनः प्रतिनिवृत्तः। हृदि दुःखं धारय, मातः, मा शोच; पितुः शासनं सम्पूर्ण्य, अहम् अत्र प्रतिनिवर्तिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्याः, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, पितुः शासनं पालनीयम्—एषः सनातनः धर्मः। माता, यथोचितं द्रव्यं संनय, दुःखं च हृदि निगृह्य; मम मनः वनवासे स्थितम्, धर्मे तद् अनुसर। एवं तस्य धर्मिष्ठं, निश्चलम्, अचलं वचः श्रुत्वा, रानी मृत्योरिव पुनः चेतनां प्राप्त्वा, रामं दृष्ट्वा पुनः वचः अब्रवीत्। “यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तवाचार्या, स्वधर्मात् स्नेहाच्च; अहं त्वां, वत्स, दुःखिता, न अनुमन्ये। त्वया विना मम किम् आयुः, किम् वा जगत्, किम् वा अमृतं? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वजीवलोकात् श्रेष्ठम्।” यथा महागजः दीप्तैः काष्ठैः प्रेरितः तमसि प्रविशति, एवं रामः अपि मातुः विलापं श्रुत्वा, दुःखेन अधिकतरं दग्धः। सः मातरं मूर्च्छितसमां, सौमित्रिं च दुःखार्तं दृष्ट्वा, धर्मे स्थितः, धर्मयुक्तं वचनं अवदत्। “लक्ष्मण, अहं तव नित्यं भक्तिं वीर्यं च जानामि; किन्तु मम मतिर् अनालोचिता, अतः मातया सह, मां न अतिदुःखय। लोके धर्मार्थकामाः सर्वे धर्मफलेभ्यः एव दृश्यन्ते; ये तत्र सन्ति, निःसंशयं, पत्न्या सह पुत्राः, प्रिये नियताः, धर्मपालकाः एव। यत्र सर्वे संयुक्ताः, यतः धर्मः जायते, तत् एव अनुवर्तव्यम्; केवलम् अर्थे रतः लोके द्विष्टः भवति, स्वार्थसुखं न प्रशंसितम्। कः गुरुणा, राज्ञा, पित्रा, ज्येष्ठेन वा, रोषात्, हर्षात्, कामात्, धर्मं विचिन्त्य, कृत्यम् न कुर्यात्? अहं पितुः प्रतिज्ञां यथावत् न शक्ष्यामि पूर्तुम्; सः हि अस्माकं गुरुः, रानीपतिः, धर्ममार्गः च। धर्मराजः जीवन्, स्वमार्गे विशेषतः स्थितः, रानी कथं मया सह गन्तुं शक्येत, पतिहीना इव? मा रुष्टाऽसि, रानी, यदा वनं गच्छामि; आशिषः प्रयच्छ, यथा काले सम्पूर्णे सत्येन ययातिरिव प्रतिनिवर्तेयम्। न अहं राज्यस्य हेतोः महतीं कीर्तिं प्राप्नुयाम्; अल्पायुषि लोके, रानी, अद्य अहम् अनृशंस्यं क्षुद्रं भूमिम् इच्छामि। एवं मातरं प्रीत्याऽन्वेष्य, नरश्रेष्ठः, दण्डकं प्रति गन्तुम् उद्यतः, भ्रातरं समादिशत्, हृदि मातरं प्रदक्षिणीकृत्य। ततः द्वाविंशतितमे सर्गे श्लोकः श्रोतव्यः। ततः रामः लक्ष्मणं समीपम् अगच्छत्, सखायं भ्रातरं च, सः दुःखितः विशेषतः क्रुद्धः, नेत्राभ्यां ज्वलन् इव कोपितगजपतिः। रामः धृतिमान्, लक्ष्मणं प्रशान्तेन मनसा, धैर्येण निगृह्य, वाक्यम् उवाच। क्रोधं दुःखं च निगृह्य, केवलं धैर्ये आसृत्य, लज्जां परित्यज्य, परमं हर्षं जग्राह। “यत् ममाभिषेकाय यद् उपकल्पितम्, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्त्यताम्; कार्यं त्वया विलम्बं विना क्रियताम्। सौमित्रे, यत् ममाभिषेकाय यत्नः कृतः, सः अधुना तस्य निवृत्तये प्रयुज्यताम्।