रामः मातरं कुसुमशोभाम् अभिवाद्य विनयेन उवाच—"पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं मम शक्तिः नास्ति। नम्रशिराः त्वां याचामि—वनं गन्तुं मम अनुमतिं दत्तुम् इच्छामि।" तदनन्तरं रामः धर्मस्य महत्त्वं प्रतिपादयन् अकथयत्—"वनवासे पितृवाक्यं पालयन् ऋषिः कश्चन, कण्डुश्च, गोवधं कृत्वा अधर्मं जानन् अपि कृतवान्। अस्माकं वंशे सगरस्य पुत्राः पितुः आदेशेन भूमिं खनित्वा महान् विनाशः कृतः। जमदग्निपुत्रेण रामेण अपि वनान्तरे रेणुकां मातरं परशुना पितृवाक्यस्य पालनार्थं हता। एतेषां देवतुल्यानां पुरुषाणां तथा अन्येषां च पितुः आज्ञा दुर्बलतया न पालनया, किन्तु दृढतया पालनया। अहं अपि पितुः प्रीत्यर्थं तद् करिष्यामि।" रामः पुनः उवाच—"मया एव न, एतेषां अपि, पितृवाक्यस्य पालनं कृतं, यथा उक्तवान्। धर्मस्य नूतनं वा विपरीतं मार्गं न अनुसरिष्यामि; एषः एव पुरातनः मार्गः, तं अनुसरिष्यामि। अतः पृथिव्यां अन्यथा न कर्तव्यम्; पितृवाक्यस्य पालनात् कस्यचित् अनर्थः न अभवत्।" एवं मातरम् उक्त्वा रामः लक्ष्मणम् अपि संबोधितवान्। "लक्ष्मण, तव मम प्रति अप्रतिमं स्नेहं, वीर्यं, धैर्यं, तथा दुर्धर्षं तेजः अहं जानामि। मम माताः शुभस्वभावा, सत्यनिष्ठा, तपःनिष्ठा च, महान् दुःखं अनुत्तमं अनुभवति, तत्त्वं न जानाति। धर्मः लोके परमः; धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः आज्ञा अपि धर्मे स्थितः, उत्तमः च। वीर, पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वा वचनं प्रतिज्ञाय, धर्मनिष्ठः तद् व्यर्थं न त्यजेत्।" रामः पुनः उवाच—"पुनः पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं न शक्नोमि; पितुः वाक्येन, कैकेय्याः प्रेरणया, अहं प्रेरितः। अतः तव क्षत्रधर्मसमुत्थितं उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे शरणं गच्छ, न क्रोधे; तव मनः मम अनुसरतु।" रामः भ्रातरं प्रेम्णा उक्त्वा, हस्तौ संयोज्य, शिरः नमित्वा, कुसल्यां पुनः उवाच—"मम वनगमनाय अनुमतिं दत्तुम् इच्छामि; त्वं मम जीवनेन बद्धा—मम शुभकार्यं कुरु। व्रतं सम्पूर्ण्य वनात् नगरं प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तवान्। मातः, दुःखं हृदयस्थं कुरु, शोकं मा कुरु; पितृवाक्यं सम्पूर्ण्य, वनात् अहं प्रत्यागमिष्यामि। मया, त्वया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, पितुः आज्ञा पालनया—एषः सनातनः धर्मः। मातः, आवश्यकं सामग्रीं संगृह्य, शोकं हृदये निगृह्य, मम वनवासे मनः धर्मे स्थापयतु।" रामस्य धर्मनिष्ठं, दृढं, अविचलितं वचनं श्रुत्वा, रानी मृत्यूपमात् चेतनां पुनः प्राप्त्वा रामं दृष्ट्वा पुनः उवाच—"यथा तव पिता, तथा अहं अपि तव गुरुः, स्वकर्तव्येन, स्नेहेन च; पुत्र, अहं तव वनगमनं अनुमतिं न ददामि, दुःखातिरेकात्। तव विना मम जीवितं किम्? लोको वा? अमृतं वा? तव समीपे क्षणमेकं सर्वजीवलोकात् श्रेष्ठम्।" रामः मातुः विलापं श्रुत्वा, दीनः, दीपदग्धमहागज इव, दुःखेन अधिकं दग्धः अभवत्। सः मातरं मूर्च्छिताम् इव, सुमित्रापुत्रं दुःखार्तं च दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः, धर्मयुक्तं वचनं उक्तवान्—"लक्ष्मण, तव भक्ति, वीर्यं अहं सदा जानामि; किन्तु मम संकल्पः न विचार्यते, अतः त्वया, मातया च, दुःखातिरेकं मा कुरुतम्।" रामः पुनः धर्मस्य महत्त्वं प्रतिपादयन् उवाच—"लोकस्य धर्मात्, अर्थः, कामः च, धर्मफलात् उत्पन्नः; सर्वे जनाः, निःसन्देहं, पत्न्या सह पुत्रैः, प्रियैः, वश्या इव, धर्मे स्थिताः। यत्र सर्वे एकत्रिताः, यत्र धर्मः उत्पन्नः, तत्र एव यत्नः कर्तव्यः; केवलं लाभे यः तिष्ठति, सः लोके निन्दितः, स्वार्थः न प्रशंसनीयः।" रामः पुनः पृच्छति—"कोऽपि, क्रूरतया, गुरोः, राज्ञः, पितुः, वृद्धस्य वा कृत्यं, क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मं विचार्य, न करिष्यति? अहं पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् न सम्पूर्णयितुं शक्नोमि; सः हि, पितुः, आदेशेन, रानीपतिः, धर्ममार्गः च। धर्मराजः जीवन्, स्वमार्गं अनुगच्छन्, रानी मम सह वनं गन्तुं कथं शक्यते, पतिव्यपेताया इव?" रामः पुनः उवाच—"मातः, वनं गच्छन् मयि कोपं मा कुरु; आशीर्वादं दत्तुम् इच्छामि, यथा कालसमाप्ते सत्येन ययातिः प्रत्यागतः। राज्यस्यार्थाय महान् कीर्तिं न प्राप्तुं शक्नोमि; अल्पायुषि, अधर्मं विना, अद्य न्यूनां भूमिं वरणं करोमि।" रामः मातरं प्रीत्यर्थं संतोषयितुं यत्नं कृत्वा, दण्डकवनगमनाय दृढसंकल्पः, भ्रातरं आज्ञापयन्, हृदये मातरं प्रदक्षिणं कृतवान्। ततः रामः लक्ष्मणम्, प्रियं मित्रं भ्रातरं च, दुःखार्तं, क्रोधात् ज्वलितनेत्रं, गजपतिमिव, उपगम्य, धैर्ये स्थितः, लक्ष्मणं शान्तया उवाच। क्रोधं शोकं च निगृह्य, धैर्ये आश्रित्य, लज्जां त्यक्त्वा, परमं हर्षं आलिङ्गितवान्। यत् यत् अभिषेकाय समुपकल्पितम्, तत् सर्वं शीघ्रं निवर्त्य, कार्यं विलम्बं विना सम्पादय।