यथा राजानं त्वया मान्यं सम्यक् सत्कार्यं च, तथा ममापि मान्यं कर्तव्यम्; अतः त्वां वनं गन्तुं न अनुमन्ये। मम तु त्वत्तः पृथक् जीवने वा सुखे वा किमपि नास्ति; त्वया सह शाकमपि भुञ्जानायाः मे श्रेयः स्यात्। यदि त्वं दुःखार्तां मां परित्यज्य वनं गच्छसि, अहं तु अत्र उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। यदि त्वं एवं कुर्याः, पुत्र, पापं कृत्वा दुश्चरितं नरकं यास्यसि, यथैव सागरपतिः ब्रह्मघ्नत्वात्। एवं शोकसन्तप्तया कौसल्यया विलपन्त्यां, धर्मात्मा रामः धर्मसंहितं वाक्यम् अब्रवीत्। पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं मम शक्तिर् नास्ति; नमस्कृत्वा त्वां प्रार्थये—वनगमनाय अनुमतिं दातुम्। मुनिरपि कश्चित् पितुः वचः पालयन् वने स्थित्वा गोवधं कृतवान्, यथा कण्डुर्नाम मुनिः। अस्माकं वंशेऽपि, सगरस्य पुत्राः पितुः वचः पालयन्तः भूमिं अकुन्दन्, तदा महद् विनाशः अभवत्। जमदग्नेः पुत्रेण रामेण अपि पितुः वचः पालयता स्वमाता रेणुका वने परशुना हता। एवं बहवः पुरुषव्याघ्राः पितुः वचः निर्बलतां विना पालितवन्तः; अहम् अपि पितुः प्रियतमं कर्म करिष्यामि। न केवलं मया पितृवचनपालनं कर्तव्यम्, ये पूर्वोक्ताः, तैः अपि तत् कृतम्, आर्ये। न अहं स्वधर्मं नूतनं वा विरुद्धं वा चरामि; एष एव पन्थाः प्राचीनैः अनुमोदितः, तं चरामि। अतः मया एतत् कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः वचः पालने कश्चिद् आपदं न आप्नोति। एवं माता प्रति उक्त्वा, रामः पुनः लक्ष्मणं सम्बोध्य, यः श्रेष्ठः वक्ता धनुष्मतां च अग्रणीः, इदं वचनम् अब्रवीत्—लक्ष्मण, अहं तव मम प्रति अनुत्तमां प्रीतिं, वीर्यं, धैर्यं, दुर्धर्षां शक्तिं च जानामि। मम माता शुभलक्षणा अतिविपुलं दुःखं प्रपद्यते, सत्यनियमविवेकं न जानाति। धर्मः एव लोके श्रेष्ठः, तस्मिन् एव सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः यद् वचनम्, तदपि धर्ममूलम्, उत्तमम् एव। पिता, माता, ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा, धर्मिष्ठः पुरुषः तानि वचांसि न व्यतिक्रामेत्। अतः अहं पुनः पितुः वचः उल्लङ्घयितुं न शक्नोमि; पितुः वचनेन कैकेय्या प्रेरितः अस्मि। अतः त्वं क्षत्रधर्माश्रितं उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे प्रपद्य, न तिक्तायाम्—मम मनः अनुगच्छ। एवं भ्रातरं स्नेहेन उक्त्वा, रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, अञ्जलिं कृत्वा, नमस्कृत्य, पुनः कौसल्यां प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—आर्ये, अनुमतिं दातुम् अर्हसि, यतोऽहं वनं यास्यामि; त्वं मम प्राणैः सम्बद्धा—मम मङ्गलानि कुरु। व्रतं समाप्त्वा, अहं वनात् पुनः नगरे प्रतिवर्तिष्ये, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तवान्। शोकेन न अतिव्यथस्व, मातः, हृदि दुःखं धारय; पितुः वचः पालित्वा, अहं वनात् पुनर् आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च पितुः वचः पालनीयम्—एषः सनातनः धर्मः। मातः, यथोचितं द्रव्यसम्भारं कुरु, दुःखं च हृदि निगृह्य; मम मनः वनवासे स्थितम्, तद् धर्मे अनुवर्त्यताम्। एवं तस्य धर्मिष्ठस्य, स्थिरस्य, अचञ्चलस्य वचः श्रुत्वा, कौसल्या मृत्युपाशात् इव विमुक्ता, रामं वीक्ष्य पुनः अब्रवीत्—पुत्र, यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तव गुरुर्भवामि, स्वकर्तव्येन स्नेहेन च; दुःखार्ता अहं त्वां विना गन्तुम् न अनुमन्ये। त्वं विना मम किम् जीवितं, किम् वा जगत्, किम् वा अमृतं? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वस्य जगतः श्रेयस्करम्। यथा दीपैः पीडितः गजः तमसि प्रविशति, तथा रामः मातुः करुणार्तं विलापं श्रुत्वा, दुःखेन अतिव्यथितः अभवत्। सः मातरं मूर्च्छितां दृष्ट्वा, सुमित्रानन्दनं च दुःखार्तं, धर्मनिष्ठः सः धर्म्यं वाक्यम् अवदत्। लक्ष्मण, अहं तव स्नेहं, वीर्यं च सदा जानामि; किन्तु मम निर्णयं न अवबुध्य, त्वं च माता च मां दुःखेन न संतापयेताम्। लोके धर्मः, अर्थः, कामः च धर्मफलात् एव सम्पद्यते; सर्वे जनाः धर्मपालना वशगाः, यथा भार्या पुत्रैः सहिताः। यत्र सर्वे संयुक्ताः, यः धर्मजनकः, तं एव आचरितव्यं; केवलार्थरतः जनैः द्वेष्यः भवति, कामनिष्ठा न प्रशस्यते। कः क्रूरः सन्, गुरोः, राज्ञः, पितुः, ज्येष्ठस्य वा आज्ञां, कोपात्, हर्षात्, कामात् वा, धर्मं विचिन्त्य, न कुर्यात्? पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् पालयितुं न शक्नोमि; सः एव अस्माकं गुरुर्वचनात्, महाराजः, धर्ममार्गः च। धर्मराजः जीवन्, स्वमार्गं चरन्, कथं रानी मम अनुगमने अर्हति, पतिहीना इव? न रोषं कुरु, आर्ये, यदहं वनं गच्छामि; अशुभं मा स्म चिन्तय, मम व्रतसमाप्तौ, यथा ययातिः सत्यम् अन्वित्य प्रतिनिवृत्तः। न अहं कीर्तिं राज्याय एव सम्पादयितुं शक्नोमि; अल्पायुषि लोके, आर्ये, अद्य अहं न्यूनां पृथिवीं धर्मतः वृतवान्। एवं मातरं प्रीत्यै सम्पूज्य, पुरुषर्षभः, दण्डकवनगमनाय कृतनिश्चयः, भ्रातरं सम्यक् उपदिश्य, मातरं मनसा प्रदक्षिणीकृत्य स्थितवान्।