कौसल्या, दुःखेन संतप्ता, रामं करुणया सम्बोधयामास—"पुत्र, मम सहभार्यायाः अधर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा मां दुःखार्तां परित्यज्य गन्तुम् अर्हसि न। त्वं धर्मज्ञः ख्यातः, धर्मनिष्ठश्च; अतः यावत् अत्र स्थितः, तावत् मां सेवस्व, परमं धर्मं कुरु। यथा कश्यपः पुत्रः स्वगृहे स्थित्वा मातरं सेवमानः स्वर्गं प्राप्तवान्, तथा त्वमपि कुरु। यथा राजानं त्वया मान्यं, तथा अहम् अपि; अतः त्वं गन्तुं न अर्हसि—न अनुमन्ये त्वां वनं गन्तुम्। त्वत्तः पृथक् मम जीवितस्य वा सुखस्य वा किमपि मूल्यं नास्ति; त्वया सह तृणमपि भक्षयेयम्, तत् मे श्रेयः। यदि त्वं मां शोकदग्धां परित्यज्य वनं गच्छसि, अहं अत्र उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। एवं चेत् त्वं पापकर्मा अपकीर्तिं नरकं च प्राप्स्यसि, यथा सागरः ब्रह्महत्या दोषात्।" एवं विलपन्त्याः कौसल्यायाः रामः धर्मात्मा धर्मानुगतानि वचनानि उवाच—"मातरः, पितुः आज्ञां उल्लंघयितुं मम शक्तिर्नास्ति; नमस्कृत्य त्वां याचे—अनुज्ञां दातुम् अर्हसि, वनं गन्तुम्। मुनिः कण्डुर्नाम पितुः वचः पालयन् वनवासे गवां वधं कृतवान्; सगरस्य पुत्राः अपि पितुः आज्ञया भूतले खननं कृत्वा महान् नाशः अभवत्। जमदग्नेः पुत्रेण रामेण अपि पितुः वचः पाल्य मातुः रेणुकायाः वधः कृतः। एवं बहवः पुरुषाः पितुः आज्ञां निर्बलतां विना पालितवन्तः; अहम् अपि पितुः प्रियतमा आज्ञां करिष्यामि। न केवलं मया पितुः वचनपालनं कृतं, ये मया उक्ताः, तैः अपि कृतम्। अहं न किञ्चन नूतनं धर्ममार्गं गच्छामि; एषः एव पन्थाः प्राचीनैः अनुमोदितः, तम् अहं अनुयामि। अतः मया एतत् कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः वचनपालने कश्चन कदापि न बाध्यते।" एवं मातरं सम्बोध्य, रामः लक्ष्मणं पुनः सम्बोधयामास—"लक्ष्मण, तव मम प्रति अनन्यं स्नेहं, वीर्यं, स्थैर्यं, अप्रतिहतं तेजश्च जानामि। मम माता, शुभलक्षणा, सत्यनिष्ठा, आत्मसंयमस्य च तत्त्वं न अवबुध्य, अतुलं दुःखं प्राप्नोति। धर्म एव लोके श्रेष्ठः, धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः अपि एषा आज्ञा धर्मसमूला, उत्तमा च। पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वा वचने प्रतिज्ञाय स्थितस्य धर्मिष्ठस्य तद् वचनं न विफलयितव्यम्। अतः पुनः पितुः आज्ञाम् उल्लंघयितुं न शक्नोमि; कैकेय्या पितुः वचनेन प्रेरितः अस्मि। अतः त्वं क्षात्रधर्मनिष्ठां शुभां बुद्धिं त्यज; धर्मे मनः स्थापय, मम पन्थानुगमनं कुरु।" एवं भ्रातरं स्नेहेन उपदिश्य, रामः पुनः कृताञ्जलिः नम्रः कौसल्यां उवाच—"अनुज्ञां दातुम् अर्हसि, माता, यतः अहं वनं गच्छामि; त्वं मम प्राणसंयुक्ता—मम शान्तिकर्माणि कुरु। व्रतं पूर्णत्वा वनात् पुनः नगरीं प्रत्यागमिष्यामि, ययातिरिव स्वर्गं पुनः प्राप्तः। शोकं हृदि निधाय, माता, मा शुचः; पितुः वचनं पूर्णत्वा पुनः आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च पितुः वचनपालनं कर्तव्यम्—एषः सनातनः धर्मः। माता, यथावश्यकं साधनं सञ्चिनु, शोकं च निगृह्य हृदि स्थापय; मम मनः वनवासे निश्चलम् अस्ति—धर्मे तदनुगम्यताम्।" एवं धर्मयुक्तं, अचलम्, अप्रमत्तं वचनं श्रुत्वा, सा रानी मृत्योरिव पुनः चेतनां प्राप्त्वा रामं वीक्ष्य पुनः उवाच—"यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तव धर्मात् स्नेहात् च गुरु; अतः दुःखिता मां त्वं त्यक्त्वा गन्तुं न अर्हसि। त्वया विना जीवितस्य किं, किं वा जगत्, किं वा अमृतस्य? तव समीपे क्षणमपि सर्वेभ्यः लोकात् श्रेयः।" रामः, मातुः करुणं विलापं श्रुत्वा, महागज इव दीप्तैः दिप्तः, दुःखेन अधिकं संतप्तः अभवत्। सः तत्र, मूर्च्छितां मातरं, दुःखार्तं सुमित्रानन्दनं च दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठो धर्म्यं वचनं उवाच—"लक्ष्मण, तव मम प्रति भक्तिं, वीर्यं च सदा जानामि; किन्तु मम निश्चयं न गृह्णन्तौ त्वं च माता च मां अतिविशदं दुःखं न कुरुतम्। लोके धर्मात् एव धर्मः, अर्थः, कामः च जायन्ते; ये अपि तत्र, ते सर्वे धर्मफलयुक्ताः; यथा पतिव्रता भार्या स्वसुतैः सहिताः पतिसंयुक्ता स्यात्। यत्र सर्वे सम्यग् अनुगच्छन्ति, तस्मात् धर्मो जायते; केवलार्थपरः लोके द्विष्यते, स्वार्थः च न शोभनः। कः क्रूरः, आचार्यस्य, राज्ञः, पितुः, ज्येष्ठस्य वा आज्ञां त्यजेत्, यः क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा धर्मं विचिन्त्य कार्यं न कुर्यात्? अहं पितुः प्रतिज्ञां सम्यक् पूर्णयितुं न समर्थः; सः एव अस्माकं आज्ञया आचार्यः, रानीपतिः, धर्ममार्गः च। यावत् धर्मराजः राजा जीवति, विशेषतः स्वधर्मपरायणः, तावत् रानी मया सह अत्र गन्तुं न अर्हति, पतिहीनाया इव स्त्री।" एवं रामस्य धर्मयुक्तं निश्चलम् वचनं श्रुत्वा, कौसल्या विवेकं पुनः प्राप्त्वा रामं पुनरुवाच।