लक्ष्मणस्य महात्मनः शब्दान् श्रुत्वा, शोकसन्तप्ता कौसल्या रुदती रामम् इदं वचनम् उवाच। सा दुःखेन पीडिता रामम् अभ्यधात्—"मम सहधर्मिण्या अन्यया नीत्यहीनानि वचनानि श्रुत्वा मां दुःखार्तां परित्यज्य त्वं गन्तुम् अर्हसि न; त्वं धर्मज्ञः, धर्मे च परमं प्रीतिम् अन्विच्छसि, तस्मात् यावत् अत्र स्थास्यसि, तावत् मां सेवस्व, धर्मं चोत्तमं आचर। यथा कश्चन कश्यपः स्वगृहे वसन् मातरं भक्त्या सेवमानः दिव्यम् तपसा स्वर्गं प्राप्तवान्, तथा त्वम् अपि कर्तव्यं मन्ये। यथा त्वया पितरं सन्मान्यः सम्मानितव्यः, तथा मया अपि; अतः त्वां न अनुमन्यामि, मा अरण्यं गच्छ। यदि त्वत्तः वियुक्ता जीविते वा सुखे वा मम किमपि प्रयोजनं नास्ति; त्वया सह तृणमपि भुञ्जाना मम श्रेयः। यदि त्वं मां शोकदग्धां परित्यज्य वनं गच्छसि, अहं तत्रैव उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। तदा पुत्र, त्वं पापं कृत्वा यशःकर्षणं नरकं यास्यसि, यथा सिन्धुपतिः ब्रह्महत्या-दोषेण।" एवं शोकसन्तप्तया कौसल्यया विलपन्त्या रामः धर्मात्मा धर्मयुक्तं वाक्यम् उवाच—"मातरं पित्रा निर्दिष्टं वचनं अतिवर्तितुम् अहं न शक्तः; नमस्कृत्य त्वां याचे—मां वनं गन्तुम् अनुमन्यस्व। ऋषिः कश्चन पितुर्वचनात् अरण्ये वसन् गवां वधं विज्ञायापि अकार्षीत्, यथा कण्डुः महातपाः। अस्माकं वंशे अपि सगरस्य पुत्राः पितुर्वचनात् भूमिं खनित्वा महद् विनाशं कृतवन्तः। जमदग्नेः पुत्रेण रामेण अपि पितुर्वचनात् एव अरण्ये रेणुका माता परशुना हता। एवं बहवः देवसमाः पुरुषाः पितुर्वचनं निर्बलं कृत्वा न कदापि; अहम् अपि पितरं तुष्टुम् इच्छामि। न केवलं मया पितृशुश्रूषा आचरिता, येनोक्तं तान् अपि धर्मिष्ठान् त्वं विद्धि। अहं न धर्मस्य नूतनं विपरीतं मार्गं अन्वेष्यामि; एष एव सनातनः मार्गः, तम् अनुवर्ते। तस्मात् मया इदं कर्तव्यं, अन्यथा न; पितुर्वचनस्य पालनात् कश्चन न कदापि हानिं प्राप्नोति।" एवं मातरं सम्बोध्य, रामः पुनः लक्ष्मणम् अपि उवाच, स सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः वाक्यविशारदः। "लक्ष्मण, त्वदीयं मयि अनुत्तमं स्नेहं, पराक्रमं, धैर्यं, दुर्धर्षबलं च अहं जानामि। मम माता शुभचारित्रा महद् अनुत्तमं दुःखं प्राप्नोति, सत्यनियमयोः अर्थं न विज्ञाय। धर्मः हि लोके श्रेयः, धर्मे एव सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुर्वचनम् अपि धर्ममूलं, श्रेयस्करं च। वीर, पितुः मातुः ब्राह्मणस्य वा वचनं प्रतिज्ञाय यो धर्मनिष्ठः, तस्य तानि वाक्यानि व्यर्थं न परित्याज्यानि। अतः अहं पुनः पितुर्वचनम् अतिवर्तितुं न शक्नोमि; पितुर्वचनात् कैकेय्या प्रेरितः। अतः त्वं क्षात्रधर्मे स्थितं तव उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे शरणं गच्छ, न तु कठिने पथे; तव मनः मम अनुगच्छतु।" एवं भ्रातरं स्नेहेन सम्बोध्य, ज्येष्ठः लक्ष्मणस्य भ्राता कृताञ्जलिः नम्रशिराः पुनः कौसल्याम् उवाच—"अनुज्ञां मे दातुम् अर्हसि, भवति, यतः अहं वनं गच्छामि; त्वं मम प्राणैः बध्नासि, शुभानि कर्माणि कुरु। व्रतम् अनुष्ठाय वनात् नगरीं पुनः प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गात् पुनरागतः। मातः, हृदि दुःखम् अधाय, मा शोच; पितुर्वचनं पूर्णं कृत्वा वनात् पुनः अत्र आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च पितुर्वचनं पालनीयम्—एष धर्मः सनातनः। मातः, यथोचितं साधनं संगृह्य, हृदि दुःखं निगृह्य, मम मनः वनवासे स्थितं—धर्मेण तदनुवर्तस्व।" एवं तस्य धर्मिष्ठस्य, स्थिरस्य, चिरस्थायिनः वचः श्रुत्वा, सा रानी मृत्योरिव पुनः चेतनां प्राप्य रामं निरीक्ष्य पुनरुवाच—"यथा तव पिता, तथा अहम् अपि त्वया गुरुः स्वधर्मस्नेहयोः; त्वं मां दुःखार्तां पुत्र, न परित्यक्तुम् अर्हसि। त्वया विना मम जीवितस्य किं प्रयोजनं, किं वा लोकेन, किं वा अमृतस्य? तव सन्निधौ क्षणमपि मम सर्वेभ्यो लोकात् श्रेयः।" रामः मातुः दुःखपूर्णं विलापं श्रुत्वा, महागजः इव दीप्तरश्मिभिः तमसि प्रविष्टः, दुःखेन अधिकतरं दग्धः। सः मातरं मूर्छिताम् इव, सुमित्रायाः पुत्रं च दुःखार्तं दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः धर्म्यं वचनं तत्रोवाच। "लक्ष्मण, तव मम भक्तिं पराक्रमं च सदा जानामि; किंतु मम संकल्पः न विचार्यते, अतः त्वं च माता च मां गाढदुःखेन न संतापयेताम्।" "सत्यं, लोके धर्मात् अर्थः, कामः च जायते; धर्मफलात् एव सर्वे प्राणिनः धर्मानुगामिनः, यथा पतिव्रता भार्या पुत्रैः सहिताः। यत्र सर्वे एकतया धर्मं अनुवर्तन्ते, तत्र एव अन्वेषणीयम्; केवलं लाभे आसक्तः लोके द्विष्टः भवति, आत्मसुखं च न शोभते। कः नाम, गुरु-राज-पितृ-वरिष्ठजनैः निर्दिष्टं कार्यं कृत्यं न कुर्यात्, कुपितः, प्रमुदितः, वा कामात्, धर्मं विचिन्त्य? "अहं पितुः प्रतिज्ञां यथावत् पूर्णतया कर्तुं न समर्थः; सः हि अस्माकं आज्ञया गुरुः, पतिः, धर्मस्य च मार्गः।" एवं रामः धर्मयुक्तं वचनं मातरं प्रति पुनः पुनः उवाच।