तदा लक्ष्मणः महात्मा, क्रोधेन गर्जन्, कैकेयीसक्तचित्तं, वृद्धं, दीनं, बालिशं, जर्जरवयस्कं पितरं हन्तुम् इच्छति स्म। तस्य लक्ष्मणस्य वचांसि श्रुत्वा, कौसल्या दुःखसन्तप्ता, अश्रुपूरितलोचना, रामम् अभ्यधावत्। सा दुःखातुरम् रुदन्ती रामम् इदं वचः उवाच—“सपत्न्या अनार्यवाक्यं श्रुत्वा, मां दुःखार्तां त्यक्त्वा गच्छन् न भवेत्। धर्मज्ञः त्वं, धर्मपालनपरायणः च; अतः, इह स्थित्वा, मां सेवस्व, उत्तमं धर्मं आचर। यथा कश्यपः पुत्रः मातरं गृहे सेवन् दिवम् प्राप्तः, तथा त्वया अपि कर्तव्यम्। राजा यथा पूज्यः, तथा अहम् अपि; अतः, त्वां वनं गन्तुं न अनुमन्ये। यदि त्वया वियोगः भवति, जीवने सुखे वा किं मूल्यं? त्वया सह तृणं भक्षयितुं श्रेयः। यदि दुःखार्तां मां त्यक्त्वा वनं गच्छसि, अहम् अत्र अनशनं कृत्वा मृत्युम् यास्यामि; जीवितुं न शक्ये। तदा, पुत्र, धर्मविप्रतिपन्नः, यथा समुद्रः ब्रह्महत्यायां पातकी, तथा त्वं अपि नरकं गमिष्यसि।” एवं कौसल्या दुःखसन्तप्तया विलपन्त्या, धर्मनिष्ठः रामः धर्मानुकूलं वचः उवाच—“पितुः आज्ञा उल्लङ्घयितुं मम सामर्थ्यं न अस्ति; नमस्कृत्य त्वां विनयेन याचे—वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। यथा कण्डुः मुनिः वनवासे पितुः आज्ञया गाम् हत्वा धर्मविप्रतिपन्नः अभवत्, तथा। यथा सगरस्य पुत्राः पितुः आज्ञया भूमिं विविदुः, महाविनाशः अभवत्; तथा। यथा जमदग्निपुत्रः रामः पितुः वचनं पालनाय रेणुकां मातरं परशुना वनं हत्वा, तथा। एवं अन्यैः अपि दिव्यैः पुरुषैः पितुः वचनं दुर्बलता विना पालितम्; अहम् अपि पितुः प्रीत्यर्थं करिष्यामि। केवलं मया पितुः आज्ञापालनं न क्रियते; ये मया उक्ताः, तैः अपि कृतम्। अहम् नूतनं धर्ममार्गं न अन्विष्यामि; एषः पौराणः धर्मः, तमेव अनुसरामि। अतः, भूमौ एतत् कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः आज्ञापालनात् कस्यचित् अनिष्टं न भवति।” एवं मातरं संबोध्य, रामः पुनः लक्ष्मणम् उवाच, यो वाक्प्रवरः धनुष्मतां श्रेष्ठः च। “लक्ष्मण, तव मम प्रति अत्युत्कृष्टं स्नेहं, वीर्यं, धैर्यं, दुर्जयशक्ति च जानामि। मम शुभस्वभावा माता अतुलं दुःखं भजते, सत्यनिष्ठा आत्मसंयमस्य तत्त्वं न जानाति। धर्मः हि लोके परमः, धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः आज्ञा अपि धर्ममूलम्, उत्तमम्। वीर, पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वचनं प्रतिज्ञाय धर्मनिष्ठः तानि व्यर्थं न त्यजेत्। अतः, पुनः पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं न शक्ये; पितुः वचनात् कैकेयी द्वारा प्रेरितः अस्मि। अतः, वीरधर्मनिष्ठां तव उत्तमसंकल्पं त्यज; धर्मं आश्रित्य, न क्रूरता—मम मनः अनुगच्छ।” एवं भ्रातृस्नेहात् उक्त्वा, रामः अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नतं कृत्वा, पुनः कौसल्याम् उवाच—“मम वनगमनाय अनुमतिं दत्तुम् अर्हसि, देवी; त्वं मम जीवनेन बध्या—मम शुभकृत्यं कुरु। व्रतं पूर्णं कृत्वा, वनात् नगरं पुनः आगमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तः। दुःखं हृदि धारय, माता, शोकं मा कुरु; पितुः आज्ञां कृत्वा वनात् पुनः आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, पितुः आज्ञापालनं कर्तव्यम्—एषः सनातनः धर्मः। माता, आवश्यकं सम्पादनं कुरु, दुःखं हृदि निगृह्य; मम वनवासे मनः स्थितम्—धर्मं अनुगच्छतु।” एवं धर्मनिष्ठं, दृढं, अविचलितं रामस्य वचनं श्रुत्वा, रानी मृत्युसमानात् चेतना पुनः प्राप्तवती, रामम् अवलोक्य पुनः उवाच—“यथा तव पिता, तथा अहम् अपि तव गुरुः, स्वधर्मस्नेहात्; दुःखातुरा अहम्, त्वं मां त्यक्त्वा गन्तुं न अनुमन्ये। त्वया विना मम जीवने किं, लोके किं, अमृतं वा? तव सन्निधौ क्षणः सर्वे जीवलोकात् श्रेयः। यथा दीपैः प्रेरितः महागजः तमः प्रविशति, तथा रामः मातुः कारुण्यपूर्णं विलापं श्रुत्वा, दुःखात् अधिकं दग्धः अभवत्। सः मातरं मूर्च्छितप्रायां, सुमित्रापुत्रं दुःखार्तं च दृष्ट्वा, धर्मनिष्ठः, धर्मानुकूलं वचः तत्र उक्तवान्। “लक्ष्मण, तव स्नेहं, वीर्यं सदा जानामि; किन्तु मम अभिप्रायः न विचार्यते, अतः, मातया सह मां गाढदुःखेन मा क्लिश। लोके धर्मः, अर्थः, कामः, सर्वे धर्मफलात् उत्पन्ना इति दृश्यन्ते; सर्वे जनाः, निःसंशयं, यथा पत्न्या सह पुत्राः वश्या प्रियाः च, तथा धर्मपालनाय वर्तन्ते। यत्र सर्वे एकत्रिताः, यत्र धर्मः उत्पन्नः, तद् अन्वेष्टव्यम्; केवलं लाभनिष्ठः जनः लोके निन्द्यः, स्वार्थसुखं च न प्रशस्यते। कः क्रूरतया, क्रोधात्, हर्षात्, कामात् वा, गुरुणा, राज्ञा, पितरं, वृद्धं वा कृतं कार्यं कर्तुं न शक्येत्, धर्मं विचिन्त्य?” एवं रामः धर्मस्नेहात्, मातरं, लक्ष्मणं च, धर्मनिष्ठं वचः उक्तवान्।