लक्ष्मणः, रिपूनां विजयी, क्रुद्धः कौसल्यां समुपेत्य प्राह—"कस्मिन्न् बलन्ये, कस्मिन्न् हेतौ, एष राजा सिद्धसंपदं कैकेय्यै दातुम् इच्छति? त्वया मया च वैरं कृत्वा, किं बलं तस्य अस्ति, येन सः भरताय राज्यसमृद्धिं दातुम् इच्छति, शत्रुनिबर्हणि? देवि, अहं हृदयेन भ्रातरि निष्ठः, सत्यम्, धनुषा, यज्ञैश्च शपामि—मम भ्रातृभक्तिः निश्चला। यदि रामः ज्वलिते वह्नौ प्रविशेत्, वनं वा गच्छेत्, तदा जानिहि—अहं तत्र पूर्वमेव प्रविष्टः स्याम्। मम बलात् अहं तव शोकं अपाकरोमि, यथा प्रभाते सूर्यः तमो निहन्ति; रघुवीर्यं मम पश्यतु, रामश्च मम पराक्रमं अवलोकयतु। यद्यपि वृद्धं पितरं, कैकेय्यां प्रति मनसा अनुरक्तं, दुःखितं, बालिशं, वृद्धत्वेन दोषितं, अहं हन्याम्।" इत्येवं महात्मनः लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, कौसल्या शोकसंतप्ता, अश्रुपूर्णा, रामं प्रति वाक्यम् उवाच। "पुत्र, सहभार्यायाः ममाधर्म्यम् उक्तं श्रुत्वा, मां शोकार्तां त्यक्त्वा गन्तुम् अर्हसि न। त्वं धर्मज्ञः, धर्मे च दृढनिश्चयः; तस्मात्, इह स्थित्वा, मां सेवस्व, परं धर्मं आचर। यथा कश्चन कश्यपः, मातरं स्वगृहे स्थित्वा भक्त्या सेवमानः, स्वर्गं गतवान्—तथा त्वम् अपि। राजा यथा त्वया पूज्यः, तथा अहम् अपि, अतः त्वां वनं गन्तुं न अनुमन्ये। त्वत्तः वियुक्तायाः मम जीवने, सुखे वा, किं मूल्यं? त्वया सह तृणमपि भुञ्जाना श्रेयो मे। यदि त्वं मां शोकदग्धां त्यक्त्वा वनं गच्छसि, अहं तत्रैव प्राणान् त्यक्त्वा स्थास्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। तदा पुत्र, त्वं अपकीर्तिं नरकं प्राप्स्यसि, यथा ब्रह्महत्या दोषात् सागरः अपि नरकं गतः।" इत्येवं दुःखार्ता कौसल्या विलपन्ती, धर्मनिष्ठः रामः धर्मानुसारं वचनम् उवाच। "मातः, पित्रा कृतं वचनं लंघयितुं मम शक्तिः नास्ति; नमस्कृत्वा याचे—मां वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। यथा कश्चन मुनिः, पितुर्वचने स्थित्वा, वनवासे गवां वधं जानन् अपि अकरोत्, तथा कण्डुना अपि कृतम्। अस्माकं वंशे, सगरस्य पुत्राः पितुः आज्ञया भूमिं खनित्वा महद्विनाशं कृतवन्तः। जामदग्न्येन रामेण अपि पितुर्वचनं पाल्य, मातुः रेणुकायाः वनमध्ये परशुना वधः कृतः। एतेन च, अन्यैश्च देवतुल्यैः पुरुषैः, पितुः आज्ञा दुर्बलतां विना पालिता; अहम् अपि पितुः प्रीत्यर्थं एवं करिष्यामि। न केवलं मया पितृशुश्रूषा आचर्यते, ये मया उक्ताः, तैः अपि सा कृता। अहं न नवं धर्ममार्गं चरामि, न च विपरीतम्; एष एव प्राचीनैः अनुमोदितः पन्थाः, तम् अनुसरामि। अतः मया एतत् कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः आज्ञां पाल्य, कश्चन न कदापि हानिं प्राप्नोति।" इत्युक्त्वा मातरं, रामः पुनः लक्ष्मणं अब्रवीत्, सः उत्तमवाग्मी, श्रेष्ठधनुर्धरः च। "लक्ष्मण, अहं जानामि तव मयि परमां प्रीतिं, पराक्रमं, धैर्यं, दुरासदं बलं च। मम माता, शुभचारिणी, महतीं दुःखपरम्परां अनुभवति, सत्यनियमस्य अर्थं न बोधयन्ती। धर्मः लोके परः, तस्मिन् सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः आज्ञा अपि धर्ममूलिका, उत्तमा च। वीर, पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वचनं प्रतिज्ञाय, धर्मिष्ठेन व्यर्थं न परित्याज्यम्। अतः, वीर, अहं पुनः आज्ञां न लंघयितुं शक्नोमि; पितुः वचनेन, कैकेय्याः प्रेरणया, अहं प्रेरितः। अतः, त्वं क्षात्रधर्मे स्थितं उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे आश्रय, न तु क्रोधे; मनः मम अनुगच्छतु। एवं भ्रातरं स्नेहेन उक्त्वा, ज्येष्ठः लक्ष्मणस्य, अञ्जलिं कृत्वा, नमस्कृत्य, पुनः कौसल्यां प्रति वाक्यम् उवाच—'मातः, अनुमतिं ददातु, यतः अहं वनं गच्छामि; त्वं मम प्राणैः बध्धा, मम शुभं कुरु। व्रतम् अनुष्ठाय, वनात् पुनः नगरं प्रत्यागमिष्यामि, यथा ययातिः स्वर्गं पुनः प्राप्तः। शोकं हृदि गूढ्वा, माता, मा शोच; पितुः वचनं पूरयित्वा, अहं पुनः आगमिष्यामि। त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च, पितुः वचनं पालनीयम्—एषः सनातनः धर्मः। माता, यथायोग्यं द्रव्यं सञ्चिनु, शोकं च हृदि निगृह्य, मम वनवासे निश्चयिते धर्मे स्थितव्यम्।' एवं धर्मिष्ठं, दृढनिश्चयं, अचलं वचनं श्रुत्वा, रानी मृत्युपाशादिव विमुक्ता, रामं दृष्ट्वा पुनरुवाच। 'यथा पिता तुभ्यं, तथा अहम् अपि, धर्मेण स्नेहेन च उपाध्यायः; त्वां विना, दुःखार्तां मां, गन्तुं न अनुमन्ये। त्वया विना, मम जीवने किं? लोके किं? अमृतमपि किं? तव सन्निधौ क्षणमेकं, सर्वजीवलोकात् श्रेयः। यथा दीपैः प्रज्वालितः महागजः अन्धकारं प्रविशति, तथा रामः, मातुः करुणं विलापं श्रुत्वा, शोकाग्निना अधिकं दग्धः अभवत्।