लक्ष्मणः, धर्मनिष्ठः, राघवस्य वनवासस्य कारणं विचिन्तयन्, कौसल्याम् अभ्यधावत्। सः स्नेहपूर्णया वाचा प्राह, "मम दृष्ट्या राघवस्य किमपि दोषं नास्ति, न च किमपि अपराधं यं कारणं कृत्वा सः राज्यात् वनं प्रति प्रेष्यते। न चास्मिन् लोके कश्चन, गूढेनापि भावेन, मित्रं वा परित्यक्तः वा, राघवस्य दोषं विज्ञापयितुं शक्नुयात्। धर्मं विचारयन्, को जनः देवसमं, सत्यनिष्ठं, आत्मसंयमिनं, शत्रुषु अपि स्निग्धं पुत्रं, कारणं विना, त्यक्तुं समर्हति? यः पुत्रः, राज्ञां आचारं स्मरन्, पितरं बाल्यभावं प्राप्तं प्रति, हृदयेन राजसत्त्वं आचरति, सः कः स्यात्? यावत् कस्यापि ज्ञातं न भवति, तावत् त्वं मम सह, आदेशं हृदि धारय। मम सहायतया, धनुषा सज्जः, राघव, त्वं यावत् रक्षितः, तावत् कः त्वां किमपि कर्तुं शक्नुयात्, यथा मृत्युः समीपस्थः कस्यापि किमपि न करोति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या त्वयि विरोधिनी भवति, तदा तीक्ष्णैः बाणैः समस्तं नगरं जनशून्यं करिष्यामि। यः भरतं पक्षीकरोति, अथवा तस्य श्रेयः कामयते, तान् सर्वान् हनिष्यामि, यतः साधवः सदा अवमान्यन्ते। यदि पिता, कैकेय्याः प्रेरणया, अस्मासु अप्रसन्नः, शत्रुत्वं प्राप्तः, तं बिना संदेहं हन्तव्यम्, हन्तव्यमेव। गुरौ अपि, यदि सः गर्वितः, धर्माधर्मयोः अज्ञानवान्, मार्गात् भ्रमितः, तदा तस्य शासने आवश्यकता अस्ति। शत्रुसूदन, किं बलं वा कारणं वा आश्रित्य सः कैकेय्यै सिद्धं राज्यं दातुम् इच्छति? त्वं मयि द्वेषं कृत्वा, किं बलं तस्य अस्ति यत् सः भरताय राज्यसंपदं दातुं शक्नुयात्, शत्रुसूदन? देवि, मम हृदयेन भ्रातृस्नेहः सत्यम्; सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च, शपथं तुभ्यं ददामि। यदि रामः ज्वलन्तं अग्निं वा वनं वा प्रविशति, जानिहि, देवी, अहं तस्मात् पूर्वं प्रविष्टः स्याम्। मम बलात् तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः प्रभातसमये तमः निवारयति; राघवः मम वीर्यं पश्यतु, देवी अपि पश्यतु। वृद्धं पितरं, कैकेय्यां आसक्तचित्तं, दीनं, बाल्यभावेन पतितं, अहं हनिष्यामि। एवं महात्मनः लक्ष्मणस्य वचनानि श्रुत्वा, कौसल्या, शोकसंतप्तः, अश्रूणि मुच्यमाना, रामं अभ्यभाषत्। "मम सहधर्मिण्या अनृतवचनानि श्रुत्वा, मां शोकातुरां परित्यज्य, त्वं गन्तुं न अर्हसि। त्वं धर्मज्ञः, धर्मं च सविशेषं आचरितुम् इच्छसि; तस्मात्, यावत् त्वं अत्र स्थितः, मां सेवस्व, परं धर्मं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे आज्ञाकारी भवन् मातरं सेवितवान्, सः कश्यपः महातपस्वी स्वर्गं प्राप्तवान्। यथा त्वं राजान् पूजयसि, तथा मां अपि; अतः त्वं वनं प्रति गन्तुं न अनुमन्ये। मम तव वियोगे न जीवितस्य न सुखस्य किमपि मूल्यं; यदि त्वया सह तृणं अपि खादेयम्, तत् श्रेयः। यदि त्वं वनं गच्छसि, मां शोकसंतप्तां परित्यज्य, अहं अत्र उपवासेन मृत्युः पर्यन्तं स्थास्यामि, जीवितुं न शक्ये। तदा, पुत्र, त्वं पातकं नरकं प्राप्स्यसि, यथा सागरः ब्रह्महत्या दोषात् नरकं गतः।" एवं कौसल्या दुःखेन विलपन्ती, रामः धर्मनिष्ठः, धर्मानुकूलं वचनं अब्रवीत्। "पितुः आदेशं उल्लङ्घितुं मम शक्तिः नास्ति; नम्रः शिरसा त्वां याचामि—वनं प्रति गन्तुं अनुमन्यस्व। ऋषिः अपि, वनवासे पितुः आज्ञां पालयन्, गोहत्यां कृत्वा अधर्मं अकरोत्, यथा कण्डुः। अस्माकं वंशे, सगरस्य पितुः आदेशेन, तस्य पुत्राः भूमिं उत्खनित्वा, महाविनाशं अकरोत्। रामेण, जमदग्निपुत्रेण, स्वमाता रेणुका वनं मध्ये परशुना हता, पितुः वचनस्य पालनाय। एतेषु च अन्येषु च देवसमेषु पुरुषेषु, पितुः आज्ञा निर्बलतया न पालनायिता; अहं अपि पितुः प्रियं करिष्यामि। न केवलं मया पितुः आज्ञा पालिता, ये मया उक्ताः, तैः अपि धर्मः एषः आचरितः। न अहं नवं वा विरुद्धं वा धर्ममार्गं अन्विष्यामि; एषः पन्थाः प्राचीनैः अनुमोदितः, तं अनुगच्छामि। अतः एषः कार्यः मया भूमौ कर्तव्यः, अन्यथा न; पितुः आज्ञा पालनात् कश्चन न हानिं प्राप्नोति।" एवं मातरं संबोधित्वा, रामः पुनः लक्ष्मणं अभ्यधावत्, सः श्रेष्ठवक्ता धनुष्मतां अग्रणी च। "लक्ष्मण, अहं जानामि तव अप्रतिमं मम प्रति स्नेहं, वीर्यं, धैर्यं, दुर्जय्यं बलं च। मम माताः शुभस्वभावा महद् दुःखं अनन्यं अनुभवति, सत्यनिष्ठां आत्मसंयमं न अवगच्छन्ती। धर्मः हि लोके श्रेष्ठः, तस्मिन् सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः आदेशः अपि धर्ममूलः, श्रेष्ठतमः। वीर, यः पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वचनं प्रतिज्ञाय, धर्मनिष्ठः तानि व्यर्थं न त्यजेत्। अतः पुनः आदेशं उल्लङ्घितुं न शक्ये; वीर, पितुः वचनात् कैकेय्यया प्रेरितः अस्मि। अतः त्वं क्षत्रधर्मनिष्ठं तव उत्तमं संकल्पं त्यज; धर्मे शरणं गच्छ, न क्रूर्ये—मम मनः अनुगच्छ।