यदा कौसल्या रामस्य जननी तथा विलपन्ती तिष्ठति स्म, तदा लक्ष्मणः तस्याः दुःखितः सन्, समयोचितैः वाक्यैः ताम् अभाषत। सः उवाच—“माते, ममापि न रोचते यद् राघवः राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवाक्यप्रेरितः, वनं गच्छेत्। वृद्धः जनः, कामैः प्रविष्टः मोहितश् च, किम् नु राजा न कथयेत्, यदा सः संक्लिष्टः स्यात्? अहम् न पश्यामि तस्मिन् किञ्चिद् दोषं, नापि तादृशं पापं, येन राघवः राज्यात् वनवासाय प्रेष्यते। न हि अहम् पश्यामि लोके कञ्चन, गूढं वा, मित्रं वा, विहितं वा, यो राघवस्य दोषं ब्रूयात्। धर्मं विचिन्त्य, कः स्वपुत्रं, देवसमं, धर्मिष्ठं, जितेन्द्रियं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, निरपकारणं परित्यजेत्? कः पुत्रः, राजानां वृत्तिं स्मरन्, स्वपितरं बाल्यं गतं, राजसत्त्वेन चेष्टेत? यावत् न कश्चिद् एतद्वृत्तान्तं जानाति, तावत् त्वं मया सह स्वान्तः आदेशं धारय। मया सह तिष्ठता, धनुष्मता, कः ते, राघव, किंचिदपि कर्तुं शक्नुयात्, यथा मृत्युः समीपे स्थितः कस्यापि कर्तुं न शक्यते। नरश्रेष्ठ, यदि अयोध्या त्वयि दुष्टभावा स्यात्, तदा अहम् तीक्ष्णैः शरैः इमां नगरीं जनरहिताम् करिष्यामि। यः कश्चित् भरतं पक्षे तिष्ठेत्, वा तस्य हितमिच्छेत्, तान् सर्वान् हनिष्यामि; सदा हि सौम्याः अवज्ञायन्ते। यदि अपि पितरं कैकेयीप्रेरितं, अस्मासु अप्रियम्, शत्रुभूतं च, तं अपि अहम् विचार्य न हन्यां, हनिष्यामि एव। गुरौ अपि, यदि सः गर्वितः, धर्माधर्मविवेकविहीनः, पथभ्रष्टः च, तदा तस्य शासने आवश्यकम्। शत्रुनाशन, केन बलात्, केन हेतोः, एष सिद्धं राज्यलाभं कैकेय्यै दातुम् इच्छति? त्वयि मयि च वैरं कृत्वा, किं शक्तः सः राज्यसम्पदं भरताय दातुम्, शत्रुसूदन? देवी, अहम् आत्मनः भ्रातरि हृदयेन निष्ठः; सत्येन, धनुषा, यज्ञैश्च, शपे। यदि रामः ज्वलिते वह्नौ वा, वा वने प्रविशेत्, जानिहि देवी, तत्राहम् पूर्वं प्रविष्टः। मम बलात् तव दुःखं अपाकरोमि, यथा सविता प्रभाते तमः अपाकरोति; पश्यतु देवी मम विक्रमं, पश्यतु च राघवः। पितरं वृद्धं, कैकेय्याः आसक्तचित्तं, कृपणं, बालिशं, जरया निन्दितं, अहम् हनिष्यामि। इति महात्मनः लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रूणि मुमोच, शोकसमाकुला, रामं प्रति दुःखार्तया वाचा अभाषत। “मम सहभार्यया उक्तं धर्महीनं वचनं श्रुत्वा, मां दुःखार्तां परित्यज्य, त्वं गन्तुं न अर्हसि। त्वं धर्मज्ञः, धर्मं च कर्तुम् इच्छसि; तस्मात्, यावत् अस्मिन् स्थाने तिष्ठसि, तावत् मां सेवस्व, परमं धर्मं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे विनीतः स्थित्वा मातरं सेवितवान्, सः काश्यपः महातपाः स्वर्गं गतः। यथा त्वया राजा मान्यः, तथा अहम् अपि; तस्मात् त्वां न अनुमन्ये—मां विहाय वनं मा गच्छ। त्वया विना मम न जीवने न च सुखे कश्चिद् अर्थः; तव सहवासेन तृणमपि भक्षयेयम्। यदि त्वं मां शोकसन्तप्तां परित्यज्य वनं यास्यसि, तदा अहम् अत्रैव उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि; न हि जीवितुं शक्नोमि। ततः पुत्र, त्वं पातकं नरकं प्राप्स्यसि, धर्मविरुद्धकर्मणः, यथा नदीनाथः सागरः ब्रह्महत्यापापात्। एवं दुःखार्ता कौसल्या विलपन्ती तिष्ठति स्म, तदा रामः धर्मनिष्ठः, धर्मयुक्तानि वाक्यानि ताम् अभाषत। “मातः, अहम् पितुः आदेशं उल्लङ्घयितुं न समर्थः; नम्रशिराः त्वां याचे—अनुज्ञातुं मां वनगमनाय। मुनिः अपि, वने वसन्, पितुः वचनं पालयन्, जानन् अपि, अधर्मं कृत्वा, गाम् अग्निवत् हत्वा, कण्डुना तथा कृतम्। अस्माकं वंशे, सगरस्य पुत्राः पितुः आदेशात् भूमिं अकुर्वन्, महद् विनाशं च कृतवन्तः। रामेण, जमदग्नेः पुत्रेण, स्वमाता रेणुका वने परशुना हता, पितुः वचनस्य पालनार्थम्। एतेन च, अन्यैश्च देवसमैः नरैः, पितुः आदेशः निर्बलतया न कदापि परित्यक्तः; अहम् अपि पितुः प्रीत्यर्थं तत् करिष्ये। न केवलं मया पित्रोः आज्ञा पाल्यते, किन्तु ये मया उक्ताः, तैः अपि पालिता। न हि अहम् नवं वा प्रतिकूलं धर्ममार्गं अन्वेक्षे; एष एव प्राचीनैः अनुमोदितः पन्थाः, तमेव अनुसरामि। तस्मात्, एष एव कर्तव्यः मया, नान्यथा; पितुः आदेशपालनेन कश्चित् न कदापि हानिं प्राप्नोति। इति मातरं संबोध्य, पुनः लक्ष्मणं प्रति, सः श्रेष्ठवाग्मी, धनुष्मतां श्रेष्ठः, इदं वचनं उवाच। “लक्ष्मण, अहम् जानामि तव मयि अप्रतिमां प्रीतिं, वीर्यं, धैर्यं, दुर्जयबलं च। मम माता शुभचारिणी, महद् अनुत्तमं दुःखं अनुभवति, सत्यनियमयोः अर्थं न अवगच्छति। ह्येव धर्मः लोके श्रेष्ठः, धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्; एष एव पितुः आदेशः धर्ममूलः, श्रेयस्करश्च।