शृणु वै सुकृतं एकविंशतितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे। यदा कौसल्या रामस्य जननी एवं विलपन्ती आसीत्, तदा लक्ष्मणः दुःखितः साक्षात् तस्याः समयानुकूलं वचनं उवाच। सः अभ्याहृतवान्—"ममापि न रोचते, आर्ये, यद्राघवः स्त्रीवाक्यप्रेरितः राज्यलाभं परित्यज्य वनं गच्छेत्। वृद्धः जनः कामाभिभूतः मोहितः च, किम् राजा न ब्रूयात्, यदा किञ्चित् प्रमादितः स्यात्? न अहं तस्मिन्कञ्चन दोषं पश्यामि, न च तादृशं अपराधं, यत्र राघवः राज्यात् वनवासं यायात्। न अहं पश्यामि लोके कञ्चन, गूढं वा, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, यः तस्य दोषं उद्घोषयेत्। धर्मं विचिन्त्य, कः पुत्रं, देवसमं, धर्मिष्ठं, जितेन्द्रियं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, अनापत्तेः परित्यजेत्? कः पुत्रः, राजानां आचारं स्मरन्, हृदि राजसत्त्वेन, पितरं बाल्यं प्राप्तं प्रति आचर्यात्? यावत् एषा वार्ता न ज्ञायते, तावत् तवाज्ञां मयि सह अन्तः धारय। मया सह, धनुष्मता, कः तव राघवस्य रक्ष्यमाणस्य किंचिद् कुर्यात्, यथा मृत्युः समीपस्थः न किञ्चिद् कुर्यात्? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विप्रतिपन्ना भवेत्, तदा तीक्ष्णैः बाणैः सर्वं नगरं जनशून्यं करिष्यामि। यः भरतं पक्षपातं वा इच्छेत्, तस्य हितं वा, सर्वान् हनिष्यामि, यतः सौम्याः सदा अवमानिताः भवन्ति। यदि पिता, कैकेयीप्रेरितः, अस्मासु अप्रसन्नः, शत्रुत्वं प्राप्तवान्, तं निरविचारं हन्याद् हन्यादेव। गुरौ अपि, दम्भिनि, धर्माधर्मविवेकविहीनः, मार्गभ्रष्टे, दण्डः आवश्यकः। शत्रुसूदन, किं बलं किं कारणं, यदसौ कैकेयीं सिद्धं राज्यं दातुम् इच्छेत्? त्वया मया च शत्रुत्वं कृत्वा, किं बलं तस्य, यदसौ भरताय राज्यसंपदं दातुम् इच्छेत्, शत्रुसूदन? आर्ये, अहं तु हृदयेन भ्रातृभक्तः; सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च, तव प्रति शपामि। यदि रामः दह्यमानं अग्निं वा वनं वा प्रविशेत्, आर्ये, तदाहं तस्मात् पूर्वं प्रविष्टः स्याम्। मम शक्त्या तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्योऽस्तमिततमः प्रातः निवारयति; आर्ये, मम वीर्यं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। वृद्धं पितरं, कैकेयीसक्तचित्तम्, दीनं, बाल्यं प्राप्तं, वृद्ध्यपवाद्यं, अहं हनिष्यामि। लक्ष्मणस्य महात्मनः एतद्वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णा, दुःखसंतप्ता, रामं प्रति वाक्यम् उवाच। "मम सहधर्मिण्याः अधर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, दुःखार्ता मां परित्यज्य वनं गन्तुं न अर्हसि। त्वं धर्मज्ञः, धर्मानुष्ठानपरः च प्रसिद्धः; तस्मात्, यावत् अस्मिन् स्थले तिष्ठसि, मां सेवस्व, उत्तमं धर्मं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे आज्ञाकारी भवन् मातरं सेवितवान्, सः कश्यपः महातपस्वी स्वर्गं प्राप्तवान्। यथा राजा तव पूज्यः, तथा अहम् अपि; तस्मात्, न अनुज्ञातुम् शक्नोमि—तवं वनं न गच्छ। यदि त्वया वियोगिता, मम जीवने सुखे वा न किञ्चित् मूल्यं; तव सह गृणन् तृणमपि भक्षयित्वा श्रेयः। यदि दुःखार्तां मां परित्यज्य वनं गच्छसि, तदा अहं इह उपवासेन मृत्युपर्यन्तं स्थास्यामि; जीवितुं न शक्ष्यामि। ततः पुत्र, त्वं पातकं नरकं आप्स्यसि, अधर्मकृत् इव समुद्रः ब्रह्महत्यापापात्। कौसल्या दुःखिता एवं विलप्यन्ती, रामः धर्मनिष्ठः तस्याः धर्मानुकूलं वचनं उवाच। "मम पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं शक्तिः नास्ति; नमस्कृत्य त्वां याचामि—वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। मुनिः, वनवासे पितुः आज्ञां पालयन्, जानन् अधर्मं, गाम् हत्वा पापं अकरोत्, यथा कण्डुः। अस्माकं वंशे, पितुः सगरस्य आज्ञया, तस्य पुत्राः भूमिं खनित्वा महाविनाशं अकरोत्। रामेण, जमदग्निपुत्रेण, रेणुका माता वनमध्ये परशुना हता, पितुः वचनं पालनाय। एतेषां देवसमानानां पुरुषाणां, आर्ये, पितुः आज्ञा निर्बलता विना पालिता; अहम् अपि पितुः प्रीत्यर्थं करिष्यामि। न केवलं मया पितृवचनं पाल्यते, ये उक्ताः, तैः अपि पालितम्, आर्ये। अहं नूतनं वा विपरीतं धर्ममार्गं न अन्वेष्यामि; एषः मार्गः पूर्वैः अनुमोदितः, तम् अनुसरामी। तस्मात्, मया भूमौ एतत् कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितृवचनं पालनात् कश्चित् न हन्यते। एवं मातरं उक्त्वा, तदा लक्ष्मणं पुनः उवाच, यः वाक्यविदां श्रेष्ठः, धनुष्मतां अग्रणीः च। "लक्ष्मण, अहं जानामि तव अप्रतिमं स्नेहं मम प्रति, तव वीर्यं, धैर्यं, दुर्धर्षं बलं च। मम माता, शुभस्वभावा, महान् अतुल्यं दुःखं उपगता, सत्यनिष्ठां आत्मनिग्रहस्य च तत्त्वं न अवगच्छति।