तदा दुःखसागरमगाधमग्ना कौसल्या राघवं निरीक्ष्य, अनिर्वचनीयेन शोकवेगेन विवर्णा, स्वपुत्रं विपत्तिग्रस्तं दृष्ट्वा यथा दिव्याङ्गना स्वसुतं पश्येत्, तथा बाष्पपूरितलोचना बभूव। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्ग आरभ्यते शृणु। यदा कौसल्या रामस्य माता एवं विलपन्ती तिष्ठति स्म, तदा लक्ष्मणः दुःखेन संतप्तः तां समयोचितैः वाक्यैः संबोधितवान्। "न मेऽपि, आर्ये, राघवस्य राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवाक्यप्रेरितस्य, वनगमनं रोचते। वृद्धो राजा, कामवशानुगतः, प्रमत्तः, किम् न ब्रूयात्, प्रमत्तः संक्लिष्टः चेदिति? नाहं राघवे दोषं पश्यामि, नापि तादृशं किञ्चित् पापं, येन स राजा राज्यात् वनं प्रव्राज्येत। नाहमिह लोके कञ्चन, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, येनास्य दोषोऽपि गूढेन कथ्येत। कः धर्मं समालोक्य, देवकल्पं, स्वधर्मनिष्ठं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, पुत्रं, हेतुविना त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मृत्वा, बाल्यं प्राप्ते पित्रि, हृदि राजभावमाचरेत्? यावत् कश्चिद् एतद् रहस्यम् न जानाति, तावत् त्वं मया सह आदेशं स्वान्तरे धारय। मया सह स्थितेन, धनुष्मता, त्वां राघवं रक्षितं कः किंचिद् अर्हति कर्तुम्, यथा मृत्युम् उपस्थितं कश्चित् नाशक्नोत्? नरश्रेष्ठ, यदि अयोध्या त्वयि विरुद्धा स्थातुम् इच्छति, तदा तीक्ष्णबाणैः समस्तां नगरीं जनरहितां करिष्यामि। यः कश्चित् भरतं पक्षं वा, तस्य हितं वा इच्छेत्, तान् सर्वान् हनिष्यामि, सदा हि मृदून् अवज्ञायन्ते। यदि पितरं, कैकेयी प्रेरितं, अस्मासु अप्रियम् इच्छन्तं, शत्रुत्वं प्राप्तं, निःशङ्कं हन्यात्, निःशङ्कं हन्यात्। गुरोरपि गर्वितस्य, धर्माधर्मनासिनः, पन्थानं भ्रमतः, निग्रहः आवश्यकः। शत्रूणां विजितेन्द्रिय, किं बलं वा, किं हेतुः, येन सः सिद्धराज्यं कैकेय्यै दातुम् इच्छति? त्वयि मयि च शत्रुत्वं कृत्वा, कं शक्तिं सः प्राप्नोति, येन राज्यसम्पदं भरताय दातुम् इच्छति, शत्रुतापन? आर्ये, अहं खलु भ्रातरि हृदयेन निष्ठितः, सत्येन, धनुषा, दत्तैश्च होमैः शपे। यदि रामः वह्निं वा वनं वा प्रविशेत्, जानिहि आर्ये, तत्र पूर्वं प्रविष्टोऽहम्। मम बलात् तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः प्रातःकाले तमः नाशयति; आर्ये, मम पराक्रमं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। कैकेयीसक्तचित्तं, कृपणं, बाल्ये स्थितं, वृद्धं पितरं हनिष्यामि। एवं महात्मनः लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, कौसल्या दुःखकर्शिता रुदती रामं उवाच। "मम सहधर्मिण्याः अनृतवचनं श्रुत्वा, मां शोकाभिभूतां परित्यज्य त्वं वनं न गन्तुमर्हसि। त्वं धर्मज्ञः, धर्मे च परायणः; अतः यावत् अत्र स्थितः, मां सेवस्व, श्रेयस्करं धर्मं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे वर्तमानेन मातरं सेवितवान्, स कश्यपः महातपाः स्वर्गं प्राप्तवान्। यथा त्वया राजा पूजनीयः, तथा अहम् अपि; अतः त्वां न अनुमन्ये, मा वनं गच्छ। मम तव वियोगे न जीवने न च सुखे किमपि प्रयोजनम्; त्वया सह तृणमपि भुञ्जाना, सुखिन्यहम्। यदि त्वं मां शोकाभिभूतां परित्यज्य वनं गच्छसि, तदा अहम् अत्र उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि; न जीवितुं शक्नोमि। ततः पुत्र, त्वं पातकं नरकं गमिष्यसि, धर्मविप्लवात्, यथा सरितां पतिः सागरः ब्रह्महत्यापातकेन। एवं दुःखार्ता कौसल्या विलपन्ती तिष्ठति स्म; तदा धर्मात्मा रामः धर्मयुक्तं वाक्यम् उवाच। "मातः, न मे पितुः आदेशं उल्लङ्घयितुं सामर्थ्यमस्ति; नमस्कृत्वा प्रार्थये—मां वनं गन्तुमनुज्ञातुम्। एकः मुनिः, पितुः आदेशं पालयन्, वनवासे स्थित्वा, गवां वधं कृतवान्, यथा कण्डुः। अस्माकं वंशे, पितुः सगरस्य आदेशेन, पुत्रैः भूमिः खनिता, महद् विनाशं प्राप्तम्। जमदग्नेः पुत्रेण रामेण, रेणुका स्वमाता, पितुः वचनात्, काष्ठेन वने हता। एतेन च अन्यैश्च देवसमैः पुरुषैः, आर्ये, पितुः आदेशः निर्बलत्वं विना पालितः; अहम् अपि तदेव पितुः प्रियम् करिष्यामि। न ह्यनेन मया एव पित्रोः आदेशे वर्तितमस्ति; ये पूर्वं मया उक्ताः, आर्ये, तैः अपि कृतम्। नाहम् अपूर्वं धर्ममार्गं चरामि, न च विपरीतम्; एषः एव पन्थाः पूर्वैः अनुमतः, तम् अनुसरामि। अतः एतदेव मया कर्तव्यम्, अन्यथा न; पितुः आदेशपालनेन कश्चित् न कदापि नश्यति। एवं मातरं संबोध्य, रामः पुनः लक्ष्मणं, उत्तमवाग्मी धनुष्मतां श्रेष्ठः, उवाच। "लक्ष्मण, अहं जानामि तव मम प्रति अनुत्तमं स्नेहम्, पराक्रमं, धैर्यं, दुर्दम्यं बलं च।