कौसल्या, दुःखमग्ना, रामं प्रति विलपन्ती स्वान्तर्गतमिदं चिन्तयति—“नूनमद्य मम मृत्युर् नास्ति, न च यमस्य गृहे मम स्थानमस्ति, यतः मृत्युरद्य मां न बलात् गृहीत्वा नयति, यथा सिंहः रुदतीं हरिणीं गृह्णाति। ननु मम हृदयं लोहमयं स्यात्, यत् तादृशे दुःखे निमग्नं सति न भज्यते न च भस्मीकृतं भूमौ पतति; नूनम् अकालमृत्युर् नास्ति। एष मे शोकः—यत् पुत्रार्थं ये मया व्रतानि, दानानि, आत्मनिग्रहः, तपः च कृतानि, तानि सर्वाणि निष्फलानि जातानि, शुष्के क्षेत्रे बीजस्य रोपणवत्। यदि दुःखेन पीडितः कश्चन अकालमृत्युम् आप्नोति, अहम् अद्य त्वया विना पितृलोकं यास्यामि, वत्सविहीना धेनुवदिव। किं तु त्वया विना, यस्य मुखं शशिनिभं विराजते, मम जीवनेऽर्थः कः? दुर्बला सन्ती, वत्सकामिनीव धेनुः, अहम् अपि त्वां वनं अनुगमिष्यामि।” एवं अतिदुःखेन पीडिता सा, रामं निरीक्ष्य, स्वर्गस्त्रिया इव विपन्नं पुत्रं पश्यन्ती, बाष्पपूरितलोचना बभूव। एतस्मिन्नन्तरे, वाल्मीकि-रामायणस्यायोध्याकाण्डे एकविंशः सर्ग आरभ्यते। कौसल्या, रामस्य माता, एवं विलपन्ती तिष्ठति। तदा लक्ष्मणः, दुःखितः, समयोचितैः वाक्यैः ताम् अभाषत— “एष ममापि न रोचते, आर्ये, यद् राघवः राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवचनेन बाध्यमानः, वनं गच्छति। वृद्धः कामैः प्रविष्टः राजा, प्रेरितः यदा, किं न ब्रूयात्? नाहं तस्मिन् कञ्चिद् दोषम् अपि पश्यामि, न च तादृशं पापं येन राघवः राज्यात् वनवासाय प्रेष्येत। न च लोके कश्चिद् मित्रं वा, त्यक्तः वा, गूढतया अपि, यस्य राघवस्य दोषं वक्तुं शक्यते। धर्मं पश्यन् कः सुतं, देवकल्पं, धर्मात्मानं, आत्मनिग्रहीणं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, कारणं विना त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मरन्, बाल्यं प्राप्ते पितरि, राजवृत्त्या वर्तेत? यावत् कश्चिद् एतद् न जानाति, तावत् त्वमहम् च एतदाज्ञां अन्तरात्मनि धारयावः। अहं धनुषा सह तव पार्श्वे स्थितः, त्वां रक्षन्, यथा मृत्युः पार्श्वे स्थितः कस्यापि कर्तुं न शक्यते, तथा कः किं करिष्यति? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या त्वयि वैरिणी स्यात्, तदा तीक्ष्णैः शरैः सर्वां पुरीं शून्यां करिष्यामि। यो भरतेन सह वा, तस्य हितकामः वा, तान् सर्वान् हनिष्यामि, कारणं हि मृदूनां अवमानः सदा। यदि पितरं कैकेय्या प्रेरितं, अस्मासु अप्रियम् इच्छन्तं, शत्रुत्वेन स्थितं, निःसंशयं हन्यादेव। गुरौ अपि गर्विते, धर्माधर्मविवेकरहिते, पतिते, निग्रहः आवश्यकः। शत्रुविनाशन, केन बलात् वा हेतोः वा, सः कैकेय्यै राज्यं दातुम् इच्छति? त्वयि मयि च वैरं कृत्वा, सः किं बलं येन भरताय राज्यद्रव्यम् दद्यात्? आर्ये, अहं भ्रातरि हृदयेन निष्ठितः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैश्च प्रतिजानामि। यदि रामो वह्निं वा वनं वा प्रविशेत्, जानिहि आर्ये, तत्र पूर्वं प्रविष्टोऽहं। मम बलात् तव शोकं अपाकरोमि, यथा प्रभाते सूर्यः तमः नाशयति; आर्या वीर्यम् पश्यतु, राघवः च पश्यतु। कैकेयीषु मनः स्थितं वृद्धं पितरं, कृपणं, बालिशं, वृद्धदोषेण पतितं, हनिष्यामि।” एवं लक्ष्मणस्य महात्मनः वचनानि श्रुत्वा, कौसल्या बाष्पपूर्णलोचना, शोकातुरचित्ता, रामं प्रति उवाच— “त्वं, मम सहधर्मिण्या उक्तं अधर्म्यम् वाक्यं श्रुत्वा, मां दुःखार्तां त्यक्त्वा गन्तुम् अर्हसि न। त्वं धर्मज्ञः, धर्मानुष्ठाने च प्रवणः, तस्मात् मम समीपे स्थित्वा, मां सेवस्व, धर्मं परमं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे स्थित्वा मातरं यथाविधि सेवितवान्, सः कश्यपः महातपाः स्वर्गं गतः। यथा राजा त्वया पूजनीयः, तथा अहम् अपि; तस्मात् त्वां न अनुमन्ये, मा वनं गच्छ। मम तव वियोगे न जीवने न सुखे कश्चिदर्थः; त्वया सह तृणमपि भक्षयेयम्, तद्वद् मे श्रेयः। यदि त्वं मां दुःखार्तां त्यक्त्वा वनं गच्छसि, तर्हि अहम् अत्र उपवासेन म्रियेमि, जीवितुं न शक्नोमि। ततः पुत्र, त्वं पापं नरकं प्राप्स्यसि, धर्मविप्लवेन, यथा सागरः ब्रह्महत्या पापात्। एषा कौसल्या दुःखिता विलपन्ती, तदा धर्मनिष्ठः रामः धर्म्याणि वचनानि उवाच— ‘मम पितुः आज्ञां उल्लङ्घयितुं न शक्नोमि; नमस्कृत्य त्वां प्रार्थये—मां वनं गन्तुमनुज्ञास्व। मुनिः कश्चन, वनवासे पितुः आज्ञां पालयन्, जानन् अपि अधर्मं, गवां वधं कृतवान्, यथा कण्डुः। अस्माकं वंशे, सगरस्य पुत्राः पितुः आज्ञया भूमिं खनित्वा, महद्विनाशं कृतवन्तः। जमदग्नेः पुत्रेण रामेण, पितुः वचनार्थं, स्वमाता रेणुका वन एव परशुना हता। एतेनान्यैश्च देवसमानैः पुरुषैः, आर्ये, पितुराज्ञा दुर्बलतां विना पालिता; अहम् अपि पितुः प्रीत्यर्थं तत्करिष्यामि।