कौसल्याया दुःखेन मनः संतप्तं तस्याः वदनं चन्द्रवद् विराजमानं दृष्ट्वा सा शोकात्ययेन विलपन्ती स्वस्य पुत्रदर्शनवियोगेन दुःखिता कथं जीविष्यामि इति चिन्तयामास। उपवासैः नियमैः बहुभिः क्लेशैः च दुःखेन चोपचिता अहं त्वां स्नेहेन पालयित्वा व्यर्थमेव श्रममकरवम्, इदानीं सर्वथा दरिद्रा अभवम् इति सा शुश्राव। नूनं मम हृदयं दृढमस्ति, यत् तादृशं दुःखं प्राप्य अपि भूमौ न भिद्यते न विक्रियते, यथा महानदीतीरः वर्षासमये जलवेगं सहते। नूनं मृत्युरपि मम नास्ति, न च यमलोकस्य मम स्थानं, यतोऽद्य मृत्युः मां न हरति, यथा रुदतीं हरिणीं सिंहः हरति। नूनं मम हृदयं लोहात् कृतमिव, यः तादृशे दुःखे अपि भूमौ न भिद्यते न विक्रियते, नूनं अकालमृत्युरपि नास्ति। मम तु एषः शोकः यः व्रतानि दानानि दमस्तपांसि च पुत्रार्थं कृतानि, तानि सर्वाणि निर्फलानि अभवन्, यथा शुष्के क्षेत्रे बीजस्य विक्षेपः। यदि दुःखार्तः कश्चन अकाले मृत्युम् आप्नोति, अहं त्वां विना अद्य एव प्रेत्यसंघं यास्यामि, वत्सवियुक्ता धेनुवत्। किं तु मम जीवितेन वा प्रयोजनं, त्वां विना, यस्य वदनं पूर्णचन्द्रवत् विराजते? अहं त्वां अनुसरिष्यामि वनं, दुर्बला अपि, वत्सवियुक्ता धेनुवत्। एवं अथिव्यथया पीडिता सा बहु रुरोद, राघवं निरीक्ष्य, यथा दिव्यस्त्री स्वपुत्रं क्लिष्टमवलोक्य रुदति। एवं दशरथस्य भार्या कौसल्या शोकवशाद् विलपन्ती आसीत्। तदा लक्ष्मणः तस्या दुःखं दृष्ट्वा समयोचितैः वाक्यैः तां सम्बोधितवान्। स उवाच—न मेऽपि प्रियं यत् राघवः राज्यम् उत्सृज्य वनं गच्छति, स्त्रीवाक्यप्रेरितः। वृद्धः राजा कामवशं नीतः, किं न वदेत्, यदा सः प्रमत्तः स्यात्? नाहं पश्यामि तस्य किञ्चिद् दूषणं, येन राघवः राज्यात् वनवासाय प्रेष्येत। न च लोके कश्चन—even गूढः—मित्रं वा परित्यक्तः वा, यस्य राघवस्य दोषं वदेत्। कः धर्मं पश्यन् पुत्रं, देवकल्पं, सत्यशीलं, शत्रुषु अपि स्नेहवन्तं, निरपराधं, त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं अनुस्मृत्य, पितरं बालवत् प्रवृत्तं प्रति राजवृत्त्या आचरन् स्यात्? यावत् कोऽपि एषां विषयं न जानाति, तावत् त्वं मया सह एतदादेशं रहसि धारय। मया सह, धनुष्मता, कः त्वां राघव रक्षितं किंचित् कर्तुं शक्नुयात्, यथा मृत्युम् उपस्थितं कः न किञ्चिद् करोति? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरोधिनी स्यात्, अहं तीक्ष्णैः बाणैः सर्वां नगरीं रिक्तां करिष्यामि। ये भरतं पक्षं वा तस्य हितं इच्छन्ति, तान् सर्वान् हनिष्यामि, सदा हि मृदून् अवज्ञायन्ते। यदि पितरं कैकेयी प्रेरितं नः अनिष्टं चक्रे, सः शत्रुघ्नः, तं च निःसंशयं हनिष्यामि। गुरुं अपि, गर्वितं, धर्माधर्मविवेकविहीनं, पतितं, दण्डनियमः आवश्यकः। शत्रुनिग्रहे, कस्य बलं वा हेतुः वा अस्ति येन सः कैकेयीं राज्ये स्थापयेत्? त्वं च मया द्वेषं कृत्वा, किं बलं तस्य अस्ति येन सः राज्यं भरताय दद्यात्? आर्ये, अहं हृदयेन भ्रातरि निष्ठितः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च शपामि। यदि रामः वह्निं वा वनं वा प्रविश्येत्, ततः पूर्वम् अहं तत्र प्रविष्टः इति विद्धि। मम बलात् तव दुःखं अपनेष्यामि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः नाशयति; त्वं मम पराक्रमं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। पितरं वृद्धं, कैकेयीसक्तचित्तं, दुःखितं, बालिशं, वृद्धदोषयुक्तं, अहं हनिष्यामि। एते लक्ष्मणस्य महात्मनः वचनानि श्रुत्वा कौसल्या रुदती दुःखेन पीडिता रामं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्। सा उवाच—मम सौदामिन्याः सहधर्मिण्याः दुष्टवचनं श्रुत्वा, मां दुःखार्तां त्यक्त्वा त्वं गन्तुम् अर्हसि न। त्वं धर्मज्ञः, धर्मपालनपरः, यतः, मया सह स्थित्वा मां सेवस्व, परमं धर्मं आचर। यः पुत्रः स्वगृहे वसन् मातरं सेवते, सः कश्यपः महातपाः स्वर्गं गतः। यथा राजा तव पूज्यः, तथा अहम् अपि; अतः, त्वां गन्तुं न अनुमन्ये—मा वनं गच्छ। त्वत्तः वियुक्तायाः मम न जीवने न च सुखे किञ्चित् अर्थः; त्वया सह तृणमपि भुञ्जाना सुखिनी स्याम्। यदि त्वं दुःखार्तां मां त्यक्त्वा वनं गमिष्यसि, अहं तत्रैव उपवासेन मृत्युम् आप्स्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। तदा पुत्र, त्वं अपकीर्तिलोकं प्राप्स्यसि, धर्मभ्रष्टः, यथा सिन्धुपतिः ब्रह्महत्या दोषात्। एवं कौसल्या दुःखिता विलपन्ती आसीत्। तदा धर्मात्मा रामः धर्मानुगुणं वाक्यम् अब्रवीत्— न मया पितुः शासनं उल्लङ्घयितुं शक्यते; नमस्कृत्य त्वां याचे—मां वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। मुनिः अपि कश्चन वने वसन् पितुः शासनं पालयन्, जानन् अपि अधर्मं पापं कृत्वा, गवां वधं, कण्डुर्नाम मुनिः इव। एवं कौसल्या लक्ष्मणः च दुःखाकुलौ रामं प्रति धर्मयुक्तैः वाक्यैः प्रतिपृच्छतः, स तु धर्मनिष्ठः रामः पितुः शासनपालनाय वनगमनम् एव उचितमिति निश्चिन्त्य तत्रैव स्थितवान्।