कौसल्या, रामस्य जननी, दुःखेन अतिव्याप्ता, राघवम् इदम् उवाच—"एषा या महती दुःखश्रेणी, सहनं मम न शक्यते। सहभार्याभिः मम अवमाननं, वृद्धायाः अपि, असह्यं जातम्। हे राघव, त्वद्वदनम् पूर्णचन्द्रसमप्रभं दृष्ट्वा विना अहम् दीनाम्, पापिनी च, कथं जीवितुं शक्नोमि? उपवासैः नियमैः तपोभिः च बहुभिः दुःखेन च त्वां पालयित्वा, मम सर्वं यत्नं व्यर्थम्, इदानीं निर्धना जातास्मि। ध्रुवं मम हृदयं स्थिरं, यतः एतादृशं दुःखम् अपि सहमानेन न भिद्यते, न श्यत्यते, यथा महानदीतीरं नूतनवर्षेण आप्लुतम् अपि। निश्चितं मृत्युर् नास्ति मम, न च यमस्य लोकः मम, यतः मृत्युः माम् अद्य न बलात् गृह्णाति, यथा सिंहः रुदतीं हरिणीं गृहीत्वा। नूनं मम हृदयं लौहात् कृतम्, यः एतादृशे दुःखे अपि न भिद्यते न श्यत्यते, ध्रुवं अकालमृत्युः नास्ति। मम तु एषः शोकः—मम व्रतानि, दानानि, दमः, तपः च पुत्रार्थं कृतानि, सर्वाणि व्यर्थानि अभवन्, यथा शुष्के क्षेत्रे बीजस्य रोपणम्। यदि दुःखार्तः जनः अकाले मृत्युम् आप्नोति, तर्हि अद्य अहम् त्वां विना यमसदनं यास्यामि, वत्सरहितां धेनुम् इव। किं तु मम जीवितस्य किम् अर्थः, त्वां विना, यस्य वदनं पूर्णचन्द्रसमम्? दुर्बला अपि अहम् तव अनुसरणाय वनं यास्यामि, वत्समिच्छन्तीं धेनुम् इव। एवं अत्यन्तदुःखेन आक्रान्ता, सा कौसल्या राघवम् आलोकयन्ती, स्वपुत्रं विपत्तिबन्धनं दृष्ट्वा दिव्यस्त्रीव, बहु रुरोद।" एवं कौसल्यायाः विलपिते, श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र शोकसन्तप्तायाः कौसल्यायाः वचनानन्तरम् लक्ष्मणः तां समाश्वास्य वाक्यम् अब्रवीत्—"मातः, एषः अपि मम न रोचते, यः राघवः स्त्रीवचनेन राज्यम् परित्यज्य वनं गच्छति। वृद्धः जनः, कामैः अभिभूतः, किम् न वदेत् राजा, यदा प्रेरितः, सन्तप्तः च भवति? न अहम् पश्यामि तस्य किंचन दोषम्, न च तादृशम् अपराधम्, येन राघवः राज्यात् निर्वास्यः स्यात्। न अहम् पश्यामि लोके कंचित्, गूढं अपि, मित्रं वा त्यक्तं वा, यः तस्य दोषम् वदेत्। कः धर्मं पश्यन्, हेतोः विना, देवकल्पं आत्मसंयतं शत्रुषु अपि स्निग्धं पुत्रं त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मृत्वा, पितरं बाल्यं प्रतिपन्नम्, राजवत् आचरेत्? यावत् एषः विषयः न विज्ञायते, तावत् त्वया सह मया च गुप्तः आदेशः स्थाप्यः। अहं धनुष्मान् त्वया सह स्थितः, कः त्वां राघव प्रतियातुं शक्नोति, यथा मृत्युः समीपे स्थितः कस्यापि कर्तुं न शक्यते। पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या प्रतिकूलं स्यात्, तर्हि अहम् तीक्ष्णैः बाणैः सर्वां नगरीं रिक्तां करिष्यामि। यः केनचित् भरतस्य पक्षे तिष्ठति अथवा तस्य हितम् इच्छति, तान् सर्वान् हनिष्यामि, यतः सदा सौम्याः अवज्ञायन्ते। यदि पितरं कैकेय्याः प्रेरितम्, अस्मासु अप्रियम् कृत्वा, शत्रुत्वं गतं, तं चापि अहम् निहन्यां, न संशयः। अपि च, गर्वितस्य, धर्माधर्मविभ्रष्टस्य, गुरोः अपि, निग्रहः कर्तव्यः। रिपूनाम् अपि विजेता, कस्य बलस्य वा हेतोः वा सः कैकेय्यै राज्यं दातुम् इच्छति? त्वं मम च शत्रुत्वं कृत्वा, सः कस्य बलस्य राज्यधनं भरताय दातुम् इच्छति? राज्ञि, अहम् आत्मन्येव भ्रातरि निष्ठः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च शप्से। यदि रामः वह्निं प्रविशेत् अथवा वनं, ततः पूर्वम् अहम् तत्र प्रविश्यामि, निश्चितम्। मम बलात् तव शोकं अपनेष्यामि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः नुदति; त्वं च मम विक्रमं पश्यतु, राघवश् च। अहम् वृद्धं पितरं, कैकेय्यां प्रति अनुरक्तचित्तं, क्लेशार्हं, बाल्यं गतं, वध्यं मन्ये।" एवम् लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, कौसल्या रुदन्ती, दुःखेन संतप्तास्ती, रामम् इदं वचः उवाच—"मम सतीत्याज्य वचः श्रुत्वा, त्वं माम् दुःखार्तां त्यक्त्वा न गन्तुम् अर्हसि। त्वं धर्मज्ञः, धर्मे च स्थितुम् इच्छसि; अतः यावत् अत्र स्थितः असि, मातरं सेव, परमं धर्मं आचर। यथा कश्चन पुत्रः स्वगृहे वसन् मातरं सेवमानः, महत् तपोबलसम्पन्नः काश्यपः स्वर्गम् अगच्छत्। यथा राजानं त्वया पूजनीयम्, तथा अहम् अपि; तस्मात् त्वं वनं गन्तुं न अर्हसि। त्वत्तः पृथक् स्थितायाः मम जीवने न किंचन प्रयोजनं, न च सुखम्; त्वया सह तृणं भोक्तुम् अपि श्रेयः। यदि त्वम् दुःखार्तां मां त्यक्त्वा वनं गच्छसि, अहम् अत्र उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि, जीवितुं न शक्नोमि। ततः त्वम् अपि अधर्मकृत्, यशः लिप्तः, नरकं प्राप्स्यसि, यथा सागरः ब्रह्महत्यापापात्।" एवं कौसल्या दुःखार्ता विलपन्ती, रामः धर्मनिष्ठः, धर्मसंगतानि वचनानि उवाच—"मातः, अहम् पितुः आज्ञां उल्लंघयितुं न समर्थः। त्वां शिरसा विनयपूर्वकं याचे—मम वनगमनाय अनुमतिं दातुम्।