कौसल्या, रामस्य जननी, दुःखेन संतप्ता, रामं प्रति करुणया वाचा इदं कथयति—"हे राघव! सप्तदश वर्षाणि गतानि यत् त्वं जातः, तावत् मम दुःखस्य समाप्तिं सदा अभिलष्यामी। अहं चिरं वृद्धा जाता, सहधर्मिणीभिः उपेक्षितास्मि, एतत् अनन्तं महद् दुःखं न सहितुं शक्नोमि। हे राघव! अहं दीनाभाग्या, तव पूर्णचन्द्रप्रभं मुखं विना कथं जीविष्यामि? उपवासैः नियमैः, बहुभिः क्लेशैः दुःखेन त्वां पालयित्वा, मम सर्वं यत्नं निष्फलं जातम्, अहं दरिद्रा अभवम्। नूनं मे हृदयं स्थिरं, यत् इदं महद् दुःखं न भिन्द्यते, न च भूमौ पतति, यथा नद्याः तीरं नववर्षा-जलधारया स्थिरम्। नूनं मृत्युः मम नास्ति, न च यमस्य लोकः, यतः मृत्युः मां अद्य न गृह्णाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं। नूनं मे हृदयं आयसम्, यत् इदं दुःखं प्राप्य अपि भूमौ न भिद्यते, न च पतति; नूनं अकालमृत्युः नास्ति। एषा मे शोकः—मम व्रतानि, दानानि, दमः, तपांसि, यानि पुत्रार्थं कृतानि, तानि सर्वाणि निष्फलानि, शुष्के क्षेत्रे बीजस्य इव। यदि महाशोकार्तः कश्चित् अकाले मृत्युम् आप्नुयात्, अहं अद्य त्वां विना पितृयोनिं यास्यामि, वत्सविहीनां धेनुम् इव। किं तु मम जीवितेन किम्, त्वां विना, यस्य मुखं शशिनः सदृशम्? अहं त्वां अनुगमिष्यामि काननं, दुर्बला वत्सकामिनी धेनुरिव। एवं अतिदुःखार्ता सा रामे दृष्टिं स्थापयित्वा, स्वपुत्रं विपत्तिपाशबद्धम् इव दिव्याङ्गनां दृष्ट्वा, महता विलप्य अश्रूणि मुमोच।" एवं विलपन्त्यां कौसल्यायां लक्ष्मणः दुःखार्तः, समयोचितैः वाक्यैः तां सम्बोधयामास—"मातः, ममापि न रोचते यत् राघवः राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवचनप्रेरितः, वनं यायात्। वृद्धः जनः, कामैः प्रमत्तः, किं न उक्तवान् राजा, यदा सः प्रमत्तः स्यात्? न अहं तस्मिन् कञ्चिद् दोषं पश्यामि, न चापराधं, येन राघवः राज्यात् निष्कास्येत्। न लोके कश्चन, गूढं वा, मित्रं वा, परित्यक्तः वा, यस्य राघवस्य दोषो वक्तुं शक्यः। कः धर्मं विचिन्त्य, पुत्रं, देवसदृशं, स्वधर्मनिष्ठं, शत्रुषु अपि स्नेहवन्तं, हेत्वाभावात् परित्यजेत्? कः पुत्रः, राजानां चरित्रं स्मृत्वा, वृद्धे पितरि बाल्यं प्राप्ते, राजधर्मेण वर्तेत? यावत् कश्चन एषां विषये न जानाति, तावत् आदेशं त्वया सह मयि गुह्यं धारय। अहं धनुष्मान् तव पार्श्वे स्थितः, कः त्वां राघवं किमपि कर्तुं शक्नोत्, यथा मृत्युः समीपे स्थिते कश्चन कर्तुं न शक्नोति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरोधिनी स्यात्, शरैः अहं तां नगरीं जनरहितां करिष्यामि। ये भरतम् अनुयान्ति, तस्य च श्रेयः इच्छन्ति, तान् सर्वान् हनिष्यामि, यतः सौम्याः सदा अवज्ञायन्ते। यदि पितृः कैकेय्या प्रेरितः न अस्मासु तुष्टः, शत्रुत्वम् आगतः, सः सन्देहं विना हन्तव्यः, हन्तव्यः एव। गुरौ अपि गर्विते, धर्माधर्मयोः अज्ञे, पथात् च्युतः, दण्डः आवश्यकः। शत्रुसूदन, केन बलात्, केन कारणेन, सः एतत् सिद्धं राज्यं कैकेय्यै दातुम् इच्छति? त्वयि मयि च शत्रुत्वं कृत्वा, किं शक्तिं सः भरताय राज्यसम्पदं दातुं, शत्रुनिषूदन? राज्ञि, अहं हृदयेन भ्रातरि निष्ठः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च शप्से। यदि रामः वह्निं वा वनं वा प्रविशेत्, तदानीं जानिहि राज्ञि, अहं तत्र पूर्वं प्रविष्टः। मम बलात् तव दुःखं अपाकरोमि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः अपाकरोति; राज्ञ्याः वीर्यं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। अहं वृद्धं पितरं, कैकेय्याः अनुरागे स्थितचित्तं, दीनम्, बाल्ये स्थितम्, वृद्धदोषे पतितम्, हनिष्यामि।" एवं लक्ष्मणस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, दुःखार्ता, रामं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"पुत्र! सहधर्मिण्या मम अधर्म्यम् उक्तं वचनं श्रुत्वा, मां दुःखार्तां त्यक्त्वा, त्वं गन्तुं न अर्हसि। त्वं धर्मज्ञः इति प्रसिद्धः, धर्मे च स्थितिं कर्तुम् इच्छसि; अतः, यावत् अत्र स्थास्यसि, तावत् मां सेवस्व, परमं धर्मं च अनुतिष्ठ। यः पुत्रः स्वगृहे स्थित्वा मातरं सेवते, सः कश्यपः महातपाः स्वर्गं प्राप्तवान्। यथा राजा त्वया पूजनीयः, तथा अहम् अपि; अतः, अहं त्वां न अनुमन्ये, अत्र एव स्थित्वा, वनं मा गच्छ। त्वां विना, जीवने सुखे वा, मम किं मूल्यम्? त्वया सह शाकमपि भोक्तुं श्रेयः। यदि त्वं मां दुःखार्तां त्यक्त्वा वनं यास्यसि, अहं अत्र उपवासेन मृत्युम् आश्रित्य स्थितुं न शक्नोमि। ततः पुत्र, त्वं अपकीर्तिकरं नरकं प्राप्स्यसि, यथा सागरः ब्रह्महत्या-पापात्।" एवं कौसल्या दुःखेन विलपन्ती, धर्मपरायणः रामः धर्मयुक्तं वाक्यं प्रत्युवाच।