कौसल्या, दुःखेन व्याकुला, रामं प्रति करुणया वाचा इत्येवोक्तवती— "स्त्रीणां किमतः दुःखतरं स्यात्, या मम अनवरतशोकविलापरूपा विपत्ति समुपस्थिताऽस्ति? त्वयि सन्निहितेऽपि मम अवमान एव जातः; कथं पुनः, प्रिय, त्वयि गच्छति? नूनं मम मृत्युरेव निश्चितः। अहं सदा निगृहीता, पतिसंप्रियं न प्राप्ता, कैकेयीगृहे च समाना वा, नूनं तु हीना। या मां सेवते मां वा अनुसरति, सा कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा मया सह न किंचित् भाषते। तस्याः क्रूरभाषिण्याः कैकेय्याः मुखं, पुत्र, अहं कथमिदानीं निरन्तरकोपायाः दुःखिताऽस्मि सहेयम्? सप्तदश वर्षाणि गतानि, राघव, यदा त्वं जातः, यदा च दुःखस्यान्तं सदा कामये। अहं न शक्नोमि महदिदं दुःखं, अनवरतं च, सहनं, सहपत्नीभिः उपहासं, वयसा च जरां प्राप्तवत्याः। कथं अहं दुःखिता, दीनभाग्या, तव मुखदर्शनविहीना, पूर्णचन्द्रप्रभं, जीविष्यामि? उपवासैः नियमैः तपोभिः च दुःखेन त्वां पालयित्वा, मम सर्वं श्रमः व्यर्थः जातः, हीना चास्मि। नूनं मम हृदयम् अत्यन्तं दृढं, यत् न भिद्यते न च पतति भूमौ, यथा महती नदी तीरं नवीनवारिधारया धृते। नूनं मृत्युरपि मम नास्ति, न च यमलोकस्य स्थानं, यदद्य मृत्युर् मां न बलात् गृह्णाति, यथा सिंहः रुदतीं हरिणीं गृह्णाति। नूनं मम हृदयम् आयसमेव, यदिदं दुःखार्णवे निमग्नं न भिद्यते, न पतति च; नूनं अकालमृत्युर् नास्ति। एष मे शोकः— यत् मम व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः च, पुत्रार्थं कृतानि, सर्वाणि निष्फलानि, शुष्के क्षेत्रे बीजमिव। यदि दुःखार्तः कश्चिद् अकाले मृत्युम् आप्नुयात्, तर्हि अहं त्वया विना अध्वरेषु गच्छेयं, वत्सविहीना धेनुरिव। किं तु मम जीवितेन, त्वया विना, व्यर्थेन, यस्य मुखं शशिनिभं? अहं त्वां वनं अनुयास्यामि, दुर्बला अपि, वत्सकामिनी धेनुरिव। एवं अत्यन्तदुःखेन पीडिता, सा बहु रुरोद, राघवं निरीक्ष्य, यथा दिव्या अप्सरा दुःखेन बद्धं पुत्रं पश्येत्। एतस्मिन्नन्तरे, वाल्मीकीय रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशः सर्ग आरभ्यते। कौसल्या, रामस्य माता, एवं विलपन्ती स्थितासीत्; तदा लक्ष्मणः, दुःखेनाभिभूतः, तस्यै समयोचितं वाक्यम् उवाच— "न मेऽपि रोचते, आर्ये, यद् राघवो राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवाक्यप्रेरितः, वनं गच्छेत्। वृद्धः कामवशगः राजा, प्रमत्तः च, किं न ब्रूयात्, उत्प्रेक्ष्य चोद्यमानः? नाहं तस्मिन्कञ्चन दोषं पश्यामि, न चापराधं, येन राघवः राज्यात् वनं प्रति निर्वास्येत्। नाहं लोके कञ्चन पश्यामि, गूढं वा, स्नेहितं वा, परित्यक्तं वा, यो राघवस्य दोषं वदेत्। कः धर्मं पश्यन्, पुत्रं, देवसमं, सदा संयतं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, हेत्वाभावेन परित्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं अनुस्मरन्, पितरं बाल्यं प्राप्तं, राजवृत्त्या व्यवहरिष्यति? यावत् कश्चिद् एष विषयः न वेत्ति, तावत् त्वं मया सह आदेशं गूढं धारय। मया सह, धनुष्मता, कः त्वां कर्तुं शक्नोति, राघव, यथा मृत्युः समीपस्थः कस्यापि कर्तुं न शक्नोति? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरुद्धा स्थास्यति, शरैः अहं सर्वां नगरीं शून्यां करिष्यामि। यः भरतस्य पक्षे तिष्ठेन्, वा तस्य हितं इच्छेत्, तान् सर्वान् निहन्यामि, सदा हि मृदून् अवज्ञायन्ते। यदि पितरौ, कैकेयीप्रेरितौ, अस्मासु अप्रसन्नौ, शत्रुत्वं प्राप्तौ, तौ निःशङ्कं हन्येताम्, हन्येतामेव। योऽपि गुरुर्नास्तिको धर्मविमूढः, मार्गाच्च्युतः, तस्य दण्डः अपेक्षितः। शत्रुनिग्रहणकर्तर्, किं बलं, किं हेतुम्, आश्रित्य, राजा एतत् सिद्धं राज्यं कैकेय्यै दातुमिच्छति? त्वया मयाच च शत्रौ कृत्वा, किं बलं तस्य, येन राज्यसंपदं भरताय दातुम् इच्छति, शत्रुनिग्रहणकर्तर्? आर्ये, अहं हृदयेन भ्रातृभक्तः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैश्च, शप्से। यदि रामः अग्निं प्रविशेत्, वा वनं गच्छेत्, जानिहि, आर्ये, अहं तत्र पूर्वं प्रविष्टः। मम बलात् अहं तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः निवारयति; आर्या मम विक्रमं पश्यतु, राघवश्च पश्यतु। पितरं वृद्धं, कैकेयीसक्तचित्तं, कृपणं, बालिशं, जरया निन्दितं, अहं निहन्यामि।" एवं महात्मनः लक्ष्मणस्य वचनानि श्रुत्वा, कौसल्या, रुदती, शोकसम्भ्रान्ता, रामं प्रति वाक्यम् उवाच— "त्वं न उचितं कर्तुमर्हसि, यदन्याया सहपत्नीभिः उक्तं वाक्यं श्रुत्वा, मां शोकार्तां परित्यज्य गच्छेत्। त्वं धर्मज्ञः, धर्मे च सदा स्थितुमिच्छसि; तस्मात्, यावत् त्वमिह स्थितः, मां सेवस्व, परमं धर्मं चाचर। यः पुत्रः स्वगृहे स्थित्वा, मातरं शुश्रूषते, सः कश्यपः महातपाः स्वर्गं प्राप्तवान्।