स्निग्धया भावनया कौलस्यापि दुःखस्यानुभूतेः कथा यथाक्रमं प्रवहति— कौसल्या रामं प्रति व्यथिता दुःखसागरमिव प्रविष्टा, स्नेहसिक्तं वचनमिदं प्राह— "स्त्रीणां गर्भहीनायाः केवलं एकं मनोवेदनाम् अस्ति, पुत्रशून्यता एव दुःखं; अन्यत् दुःखं नास्ति, पुत्र। मम तु पतिसामर्थ्यात् पूर्वं किञ्चिद् सुखं वा सौभाग्यं वा न दृष्टम्; तु पुत्रे तव, हे राम, सुखं द्रष्टुम् अभिलषितवती। अहम् उत्तमा सती, पतिसंयुक्ता पतित्रीणां दुर्वचनानि, मनःपीडनानि, अवश्यं श्रोतव्या, यद्यपि ताः ममापेक्षया हीनाः। स्त्रीणां दुःखात् दुःखतरं किम्? अनवरतं शोकमात्रम् इदं मम प्राप्तम्। तव सन्निधौ अपि मम तिरस्कारः जातः; तव वियुक्ते तु, प्रिय, किम्? मरणमेव निश्चितम्। सदा निगृहीता सती, पतिसंयुक्ता नित्यं तिरस्कृता, कैकेयीगृह्ये समाना वा, हीना वा। यः कश्चन मम सेवकः वा, अनुगामी वा, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, सः मम संवादं न कुर्यात्। कैकेयीदोषेण, तस्याः क्रोधेन, अहं दुर्भगा, कथं तस्याः कटुवदनं सहिष्ये, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि तव जन्मात् यान्ति, राघव, दुःखान्तमपेक्ष्य। वृद्धा सती, राघव, सह पतित्रीणां तिरस्कारं, महद् दुःखं, अनन्तं दुःखं, न सहिष्ये। अहं दीनाभगा, तव चन्द्रवदनं वियुक्ता, कथं जीविष्यामि? उपवासैः, नियमैः, तपोभिः, दुःखसंपन्ना तव पालनं कृतवती, किन्तु मम सर्वं निष्फलं जातम्, दीनायाः। मम हृदयम् एव स्थिरं स्यात्, यत् भूमौ न भिद्यते, न शुष्यति, यथा महती नदीवेला वर्षवृष्टिं सहते। मम मृत्युः नास्ति, न यमलोकः, मृत्युः माम् अद्य न गृह्णाति, यथा सिंहः शोकाकुलां हरिणीं गृह्णाति। मम हृदयम् एव लोहेन निर्मितम्, यत् भूमौ न भिद्यते, न शुष्यति, दुःखमात्रे समर्पितम्; अकालमृत्युः नास्ति। दुःखमात्रम् इदं— यत् व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः, पुत्रार्थम् कृतानि, सर्वाणि निष्फलानि, शुष्के क्षेत्रे बीजमिव। यदि दुःखार्ता अकालमृत्युम् लभेत्, अद्य तव विना पितृलोकं गच्छेयम्, वत्सहीनां धेनुमिव। किं तु मम जीवितस्य किं फलं? तव चन्द्रवदनं विना, व्यर्थं जीवामि। वनं तव अनुयास्यामि, दीनास्मि, वत्सलाभिलाषिणी धेनुमिव। एवं दुःखेन पीडिता, कौसल्या राघवम् अन्वीक्ष्य, शोकात् महान् रुदिता, यथा दिव्याप्सरा दुर्गतिप्राप्तं पुत्रं पश्येत्। इदानीं श्रीवामीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशतितमः सर्गः आरभ्यते। एवं कौसल्या रामस्य माताऽन्यथा विलपन्ती, लक्ष्मणः तां दुःखार्तां, समयानुकूलं वाक्यम् उवाच— "मम अपि न रोचते, आर्ये, राघवस्य वनगमनं, राज्यसंपद् परित्यज्य, स्त्रीवाक्यप्रेरितम्। वृद्धः कामवशं प्राप्तः राजा, यः किम् न वदेत्, किम् न कुर्यात्, अकृत्यप्रेरितः? राघवस्य राज्यपरित्यागाय वनगमनाय, न किञ्चिद् दोषम् पश्यामि। न कश्चन मित्रं वा, परित्यक्तः वा, गुप्तम् अपि, राघवस्य दोषं वदेत्। धर्मं चिन्तयन्, कः पुत्रं देवसमं, साधुं, संयतात्मानं, शत्रुषु अपि स्निग्धं, निरपराधं, विना कारणं, त्यजेत्? कः पुत्रः, राज्ञः आचारं स्मरन्, वृद्धत्वं प्राप्तं पितरं प्रति, राजसत्त्वेन आचरन्? यावत् कश्चन इदं न जानाति, आदेशं आत्मनि रक्ष, मया सह। मम धनुषा सह, राघव, तव रक्षायाम्, कः किम् कुर्यात्? मृत्युः समीपस्थः इव, कः किम् कुर्यात्? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरोधिनी स्यात्, तदा तीक्श्णबाणैः नगरीं शून्यां करिष्यामि। यः भरतं पक्षं वा, हितं वा इच्छेत्, सर्वान् हनिष्यामि; मृदवः सदा तिरस्कृताः। यदि पिता, कैकेयीप्रेरितः, न अस्मासु प्रसन्नः, शत्रुत्वं प्राप्तः, तं विना विलम्बं हनिष्यामि, तं हनिष्यामि। यदि गुरुः, गर्वितः, धर्माधर्मविवेकहीनः, पथः भ्रष्टः, तदा तस्य शिक्षाऽवश्यकम्। शत्रुदमन, किं बलम्, किं कारणम्, येन राजा कैकेयीं राज्यसंपत्तिं दातुम् इच्छति? राघव, तव मम च शत्रुत्वं कृत्वा, किं बलम्, येन राज्यसंपत्तिं भरताय दातुम् इच्छति? आर्ये, मम अन्तःकरणे भ्रातृभक्तिः सदा; सत्येन, धनुषा, यज्ञैः, शपथं ते ददामि। यदि रामः अग्निं वा वनं वा प्रविशेत्, आर्ये, तद् पूर्वं अहम् प्रविष्टः स्याम्। मम बलात् तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः निवारयति; आर्ये, मम वीर्यं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। वृद्धं पितरं, कैकेयीसक्तचित्तं, दीनं, बालिशं, वृद्धत्वेन निन्दितं, हनिष्यामि। लक्ष्मणस्य एतद् महात्मनः वचनं श्रुत्वा, कौसल्या, शोकवशा, रुदन्ती, रामं प्रति वाक्यं उवाच। एवं शोकसम्बद्धा, मातृस्नेहविह्वला, कौसल्या लक्ष्मणस्य धैर्यपूर्णं वाक्यं श्रुत्वा, रामं प्रति दुःखार्तं वचनम् उवाच।