कौसल्या, रामस्य जननी, दुःखेन संतप्ता रामं प्रति हृदयविदारकं विलापं कृत्वा इदं कथयति—“यदि त्वं मम दुःखाय न जातः, राघव, तर्हि अहं पुत्रहीना न अतिव्याप्तं दुःखं पश्येयम्। स्त्रीणां तु पुत्रहीनायाः केवलं एकं दुःखं मनसि भवति—पुत्रशून्यता; ततोऽन्यद् दुःखं नास्ति, पुत्र। अहं पूर्वं कदापि पतिसामर्थ्यात् सुखं वा सौभाग्यं वा न पश्यामि; तद् अहं पुत्रे द्रष्टुम् आशां कृतवती, राम। अहं, श्रेष्ठा अपि, पतिसमस्या तथा सहधर्मिणीभ्यः अवमान्यं दुःखं श्रविष्यामि, ये अधमाः। स्त्रीणां दुःखात् अधिकं दुःखं किम् अस्ति, यद् अनन्तं दुःखम् एवं मम प्राप्तम्? त्वं सन्नपि अहं एवं अवमानिता; त्वं गच्छसि चेत्, किम्? निश्चितं मृत्युः एव मम। अहं सदा संनियता, सदा पतिना अनादृता, कैकेयीगृहस्थेषु समा वा अधमा च। ये जनाः मम सेवकाः वा अनुगामिनः, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, तैः मम सह संवादः न क्रियते। कैकेयीया सततं कोपं दृष्ट्वा, अहं दुःखिता, कथं तस्या कठोरवचनेन मुखं सहनं शक्न्यामि, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि तव जन्मात् गतानि, राघव, दुःखान्तं सदा कामयन्त्या। अहं वृद्धा अपि, सहधर्मिणीभ्यः तिरस्कारं च, महद् अनन्तं दुःखं न सहनं शक्नोमि, राघव। अहं, दुःखिता, तव मुखं पूर्णचन्द्रसमानं न पश्यन्ती, कथं जीविष्यामि? उपवासैः, नियमैः, तपोभिः, दुःखेन तव पालनं कृतवती, किन्तु सर्वं व्यर्थम्, इदानीं अहं विपन्ना। मम हृदयं धैर्ययुक्तम्, यतः पृथिव्यां न भिद्यते, न शक्यते, यथा महानदीतीरे वर्षाजलप्रवाहे। मृत्युः मम नास्ति, न यमलोकः; मृत्युः मां अद्य न गृह्णाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं। मम हृदयं निश्चितं लोहमयं, यतः दुःखेन समर्पितं सन् अपि पृथिव्यां न भिद्यते, न शक्यते; अकालमृत्युः नास्ति। मम दुःखम् एतत्—यत् तव प्राप्त्यर्थं कृतं व्रतं, दानं, संयमः, तपः, सर्वं निष्फलम्, यथा शुष्के भूमौ बीजं। यदि महद् दुःखेन क्लिष्टः जनः अकालमृत्युम् लभेत, अहं अद्य तव विना पितृगणस्य समीपं गच्छेयम्, यथा वत्सहीना गौः। किं तु तव विना, चन्द्रसमानमुखस्य, मम जीवनम् व्यर्थम्; अहं तव अनुसरिष्यामि, वनं गच्छन्तं, वत्सकामिनी गौः इव। ततः, अतिव्याप्तदुःखेन अभिभूता, सा कौसल्या राघवम् अपश्यत्, अश्रूणि स्रवत्सु, यथा दिव्यस्त्री दुर्मन्ये पुत्रे दृष्ट्वा रुदति। एवं कौसल्या विलपन्ती, लक्ष्मणः ताम् दुःखितः सान्त्वनाय अनुकूलं वाक्यं उवाच। “एषा अवस्था अपि मम न रोचते, आर्ये, यत् राघवः स्त्रीवाक्यप्रेरितः राज्यसंपदं त्यक्त्वा वनं गच्छेत्। वृद्धः जनः, कामाभिः वशीकृतः, किम् न वदेत् राजा, यदा आक्रान्तः? अहं तस्मिन् दोषं न पश्यामि, न च तादृशं अपराधं, यत् राघवः राज्यात् वनं प्रेष्यते। अहं लोके कञ्चन, गूढं वा, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, यस्य राघवस्य दोषवचनम् अस्ति, न पश्यामि। धर्मविचारः कृत्वा, को पुत्रं, देवसमानं, शीलसम्पन्नं, आत्मनिग्रहवंतं, शत्रुषु अपि स्निग्धं, हेतुम् विना त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मृत्वा, वृद्धबालवत् पिता प्रति राजसत्त्वेन आचरति? यावत् एषा घटना गोप्यते, आज्ञां तव हृदि धारय, मया सह। मम साहाय्ये अस्ति धनुः, तव रक्षणे, को तव विरेचनं कुर्यात्, यथा मृत्युः समीपे स्थितः कस्यापि किम् कुर्यात्? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरोधिनी भवति, अहं तीक्ष्णैः बाणैः सम्पूर्णां नगरीं रिक्तां करिष्यामि। ये भरतं पक्षपातं कुर्वन्ति वा, तस्य हितं इच्छन्ति वा, तान् सर्वान् हनिष्यामि, यतः सौम्याः सदा तिरस्कृताः। यदि पितरं, कैकेयीप्रेरितं, अस्मासु अप्रसन्नं, शत्रुत्वं गतं, तं निःसंशयं हनिष्यामि। गुरौ अपि, अहंकारयुक्ते, धर्माधर्मज्ञानहीने, पथभ्रष्टे, दण्डः आवश्यकः। शत्रुनिग्रहे, किं बलं वा कारणं वा, येन सः कैकेयीं राज्यसंपदं दातुम् इच्छति? तव मम च शत्रुत्वं कृत्वा, राज्यसंपदं भरताय दातुं किं बलं तस्य अस्ति, शत्रुनिग्रहे? आर्ये, अहं तु भ्रातृस्नेहेन तव प्रति एकनिष्ठः; सत्येन, धनुषा, यज्ञैः, तव शपथं करोति। यदि रामः अग्निं प्रविशेत् वा वनं गच्छेत्, आर्ये, तद् पूर्वं अहं प्रविश्यामि। मम बलात् तव दुःखं निवारयिष्यामि, यथा सूर्यः प्रातः तमः निवारयति; आर्ये, मम वीर्यं पश्यतु, राघवः अपि पश्यतु। अहं वृद्धं पितरं, कैकेयीसक्तचित्तं, दुःखितं, बालवत्, निन्दितं, हनिष्यामि।” एवं कौसल्याया दुःखमयम् विलापं श्रुत्वा लक्ष्मणः तां सान्त्वयन्, काले अनुकूलं वचनम् उवाच, राघवस्य प्रति भ्रातृस्नेहं, बलं, धर्मबुद्धिं च प्रकटयन्।