सा या सौख्ये अभ्यस्ता दुःखेन समभिपीडिता, समीपे उपविष्टं नरव्याघ्रं राघवं लक्ष्मणसहितम् इदम् अब्रवीत्। “यदि त्वं मम दुःखाय न जातः स्याः, राघव, अहं पुत्रशून्या सती न कदापि एतादृशं महद् दुःखं पश्येयम्। निरपत्याया हि केवलं दुःखं मनसि—पुत्रशून्यत्वमेव—नान्यदस्ति, पुत्र। पतिसामर्थ्यात् अहं कदापि सुखं वा श्रियम् न दृष्टवती, सा तु अहम् आशासे पुत्रे तव, हे राम। अहम्, गुणैः अधिका अपि, गुणहीनाभिः सपत्निभिः बहूनि अप्रियाणि हृदयविदारकानि वाक्यानि शृणोमि। किमतः स्त्रीणां दुःखतरं यदेतत् अनवरतं शोकविलापरूपं दुःखमुपस्थितम्? त्वयि सति अपि, अहं एवं तिरस्कृता; त्वयि गच्छति, प्रिय, किमु वक्तव्यम्? मृत्युरेव नूनं मम निश्चितः। सदा अहं निगृहीता, पतिना तिरस्कृता, कैकेय्याः गृहे समाना अपि, किञ्चिदधमा च। या मम सेवकः वा अनुयायी वा, सः कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा मयि न किञ्चिदपि भाषते। तस्या कोपात् अहं दीनभाग्या कथं तद्रूक्षवदनं कैकेयीं सहिष्ये, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि गतानि यदा त्वं जातः, राघव, दुःखान्तस्य प्रतीक्षया। अहं चिरं वृद्धा अस्मि, राघव, न शक्नोमि एतदतीव दुःखं सहितुं, सपत्नीनां तिरस्कारं च। कथं अहं कृपणा दारुणा च, तव मुखदर्शनविहीना, पूर्णचन्द्रसमानप्रभं, जीविष्यामि? उपवासैः नियमैः क्लेशैश्च दुःखेन त्वां पालयित्वा, मम सर्वं व्यर्थं जातम्, दुःखिता चास्मि। धैर्यवान् एव नूनं मम हृदयम्, यदेतादृशे दुःखे न विदीर्यते, न भिद्यते, यथा महती नदी तटं वर्षेणाप्लुतमपि। मृत्युरपि नास्ति मम, न च यमलोकः, यः मां अद्य न बलात् गृह्णाति, यथा रुदतीं हरिणीं सिंहः। नूनं लोहमयं मम हृदयम्, यदेतादृशे दुःखे अपि न विदीर्यते, न भिद्यते, मृत्युरनुप्राप्तः इति। दुःखं तु एतदेव मम—यत् मम व्रतानि, दानानि, दमः, तपः च ये पुत्रार्थं कृताः, ते सर्वे विफलाः, शुष्के क्षेत्रे बीजमिव। यदि कश्चित् महता दुःखेन पीडितः अकालमृत्युम् आप्नुयात्, अहं अद्य अपि त्वां विना पितृयोनिं यास्यामि, वत्सं विना धेनुवत्। किं तु किम् अन्यत्? त्वां विना, चन्द्रवदनं, मम जीवितम् व्यर्थमेव; अहं तव पृष्ठतः वने गमिष्यामि, क्षीणा अपि, वत्समिव धेनुः। एवं दुःखगहनया सा महता विलप्य, राघवम् अपश्यत्, यथा दिव्यस्त्री स्वपुत्रं बन्धने पतितं पश्येत्। एवं विलपन्त्यां कौसल्यायाम्, लक्ष्मणः दुःखितः सान्त्वनपूर्वं वाक्यमुवाच। “न मेऽपि रोचते, आर्ये, राघवस्य वने गमनम्, राज्यम् उत्सृज्य, स्त्रीवचनेन प्रेरितस्य। वृद्धः, कामवशः, मोहितः च राजा, किं न वदेत्, यदा प्रेर्यते चोद्यमानः? न च अहं तस्मिन् किञ्चित् दोषम् पश्यामि, न च तादृशं पापं, येन राघवः राज्यात् वनं प्रेष्येत। न च लोके कश्चन, मित्रं वा अमित्रं वा, रहसि अपि, तस्य किञ्चित् दोषं वदेत्। कः धर्मं पश्यन् एवम् पुत्रं, देवतुल्यं, सम्यक् चरन्तं, शत्रुष्वपि स्निग्धं, कारणं विना त्यजेत्? कः पुत्रः राजधर्मम् अनुस्मरन्, पितरं बालभावम् प्राप्तम् प्रति, राज्यभावं चिन्तयेत्? यावत् कश्चन न जानाति, इदं आदेशम् त्वयि मयि च रहसि धारय। मया सह, धनुषा युक्तः सन्, कः त्वां राघव रक्षितम् प्रति किंचित् कर्तुम् अर्हति, यथा मृत्युः स्थितः कस्यापि कर्तुम् न शक्नोति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या वैरिणी स्यात्, अहं शरैः सम्पूर्णां पुरीं शून्याम् करिष्यामि। यः भरतं पक्षे वा तस्य हितमिच्छति, तान् सर्वान् हनिष्यामि, सौम्यानां सदा अवज्ञा भवति। यदि पितरं कैकेय्या प्रेरितम् अस्मासु अप्रियम् कृत्वा शत्रुत्वं गतं, तं निःसंशयं हन्याद् हन्यादेव। गुरौ अपि गर्विते, धर्माधर्मविवेकिनि, पथभ्रष्टे, दण्डः आवश्यकः। शत्रुनिग्रहिन्, किं बलम् वा हेतुः वा, येन राजा इदं सिद्धं राज्यं कैकेय्यै दातुम् इच्छति? त्वयि मयि च वैरं कृत्वा, किं शक्तः राज्यलाभं भरताय दातुम्, शत्रुनिग्रहिन्? आर्ये, अहं तु हृदये भ्रात्रे भक्तः, सत्येन, धनुषा, यज्ञैः च शप्से। यदि रामः वह्निं वा वनं वा प्रविशेत्, जानिहि आर्ये, अहं तत्र पूर्वम् एव प्रविष्टः। मम बलात् तव दुःखं अपानेष्यामि, यथा सूर्यः प्रभाते तमः नयति; आर्या वीर्यं मम पश्यतु, राघवः च पश्यतु।” एवं कौसल्या दुःखेन विलपन्ती, लक्ष्मणेन तु सान्त्विता, तस्य दुःखस्य निवारणाय सुदृढं प्रतिज्ञां ददौ।