महान् राजा भरताय राज्याभिषेकं दत्तवान्, माम् तु तपस्विव दण्डकारण्ये वनवासाय प्रेषितवान्। षड् वर्षाणि चाष्टौ च अहम् एकाकिनी वने वासं करिष्यामि, फलमूलैः जीविष्यामि। तस्याः—मम मातुः—वनमध्ये कुलालेन कृतशालशाखेव, आकस्मात् पतितायाः, दिव्यात् पतितायाः देवतायाः सदृशी, मूर्छा अभवत्। दुःखानभिज्ञां मातरं भूमौ पतितां कदलीपर्णवत् दृष्ट्वा, रामः ताम् उत्थापयितुम् आरभत, तस्याः चेतनाभ्रष्टायाः। सः तस्याः शरीरं रजसा आवृतं हस्तेन स्पृशन्, दुःखिता मूर्च्छिता च सा अप्सरः प्रवाहेन नीताश्वेव, शनैः उत्थिता। सुखानुगता सा दुःखाभिभूता माताः, रामस्य समीपे उपविष्टं राघवं वदति, लक्ष्मणः अपि शृणोति। "यदि त्वम्, राघव, मम दुःखाय न जातः स्यात्, सुतरहितायाः मम महद् दुःखं न अभविष्यत्। निरन्तरं स्त्रीणां दुःखं केवलं पुत्रशून्यत्वम्; अन्यद् दुःखं न अस्ति, पुत्र। अहम् कदापि पतिसामर्थ्यात् सुखं वा सौभाग्यं वा न दृष्टवती; तत् तु पुत्रे दृष्टुम् आशां कृतवती, हे राम। अहम्, श्रेष्ठा अपि, दुष्टाभिः सहपत्नीभिः, हृदयविदारकं अप्रियं वचनं श्रोतुम् अर्हामि। स्त्रीणां दुःखात् दुःखतरं किम्? अनन्तं शोकम् उपगतं मम। त्वयि उपस्थिते अपि, अहम् एवं अवमानितास्मि; त्वम् यदा गच्छसि, ततः किम्? मृत्युर्मेव निश्चितः मम। अहम् सर्वदा निगृहीता, पतिना नित्यं अनिष्टा, कैकेयीगृहस्थेषु समाना वा, अधमत्वं वा। यः कश्चन मम सेवकः वा, अनुगामी वा, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, मम सह वाक्यं न करोति। तस्याः नित्यक्रोधेन, अहम् दुःखिता, कैकेयीमुखं कठोरवचनं कथं सहिष्ये, पुत्र? सप्तदश वर्षाः यदा त्वं जातः, राघव, तदा दुःखस्य अन्तं काङ्क्षयन्त्या मया गमिताः। अहम् वृद्धा अपि, सहपत्नीभिः कृतं दुःखं, महद् अनन्तं च दुःखं, न सहिष्ये राघव। अहम्, दीनार्हा, तव मुखं पूर्णचन्द्रवत् दीप्तं दृष्ट्वा विना कथं जीविष्यामि? उपवासैः, तपोभिः, क्लेशैः च, दुःखेन तव पालनं कृतवती; किन्तु सर्वं व्यर्थं जातम्, अद्य अहम् दरिद्रास्मि। धैर्यवान् हृदयम् मम, यद् भूमौ न भिद्यते, न शुष्यति, यथा महानदी तीरः नववर्षाजलेन। मृत्युर्नास्ति मम, न च यमलोकः, यः मृत्युः माम् अद्य बलात् न गृह्णाति, रुदन्तीं मृग्यां सिंहः इव। यद् हृदयम् लोहेन कृतं, तद् भूमौ न भिद्यते, न शुष्यते, दुःखाय समर्पितम्; मृत्युर्न कालात् पूर्वं अस्ति। दुःखं तु एतत्—मम व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः च, पुत्रार्थम् कृतानि, सर्वाणि व्यर्थानि, शुष्के भूमौ बीजमिव। यदि दुःखार्ता मृत्युम् कालात् पूर्वं प्राप्नुयात्, अहम् अद्य तव विना मृत्युलोकं गच्छेयम्, वत्सरहितां गौः इव। किं जीवनेन, व्यर्थेन, तव विना, यस्य मुखं चन्द्रवत् दीप्तम्? अहम् दुर्बला अपि, तव अनुग्रहेण, वनं गच्छेयम्, वत्समिच्छन्ती गौः इव। ततः, दुःखेन अभिभूता, सा माताः रामं वीक्ष्य, महद् रुदितवती, दिव्यस्त्री पुत्रं दुःखबद्धम् यथा पश्येत्। शृणु, श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशः सर्गः आरभ्यते। यदा कौसल्या रामस्य माता एवं विलपितवती, तदा लक्ष्मणः दुःखितः, समये युक्तं वचनं तस्यै अब्रवीत्। "इदम् अपि मे न रोचते, आर्ये, यद् राघवः वनं गच्छेत्, राज्यलाभं परित्यज्य, स्त्रीवाक्येन बाधितः। वृद्धः कामैः प्रमत्तः, राजा यदा पीड्यते, किं न वदेत्? अहम् तस्मिन् दोषं न पश्यामि, न च किञ्चित् पापं, यद् राघवः राज्यात् वनवासं यायात्। न च लोके कश्चन, गुप्तं वा, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, तस्य दोषं वदेत्। धर्मं विचिन्त्य, पुत्रं देवसमानं, शीलसम्पन्नं, आत्मनिग्रहीणम्, शत्रुषु अपि स्निग्धं, हेत्वाभावे त्यजेत् कः? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मृत्वा, पितरं बाल्यं प्राप्तं, राजन्यभावेन वर्तेत्? यावद् एष विषयः न ज्ञायते, तव आज्ञां मया सह अन्तः धारय। मया सह, धनुषा सज्जेन, कः तव विरुद्धं कुर्यात्, राघव, तव रक्षिते, मृत्युः समीपस्थः इव? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या विरोधिनी भवेत्, तदा शरैः अहम् नगरं जनशून्यं करिष्यामि। यः भरतं पक्षीयते, वा तस्य हितमिच्छति, तान् सर्वान् हनिष्यामि; सौम्याः सदा तिरस्कृताः। यदि पितरं, कैकेयीप्रेरितं, अस्माकं अप्रियम्, शत्रुत्वं प्राप्तम्, तं निःसंशयं हन्यात्, हन्यात् एव। गुरोः अपि, दर्पितस्य, धर्माधर्मविवेकशून्यस्य, पथभ्रष्टस्य, शासने आवश्यकता भवति।" एवं रामस्य वनगमनस्य दुःखं कौसल्या विलपयन्ती, लक्ष्मणः तस्याः दुःखं सहन्वन्, धर्मयुक्तं वचनं अब्रवीत्।