रामः कौसल्यां प्रणम्य, करुणया संविग्नया च भावेन, इदं मधुरं वचनं अब्रवीत्—“देवि, नूनम् त्वं न जानासि महद् आपदं यद् आगतम्; एषा तव दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहम् अद्य दण्डकवनं गमिष्यामि—किं ममास्य आसनेन? वनासनस्य हि कालः प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसं परित्यज्य मुनिवद् आचरन्। महाबलः राजा भरताय राज्यं दत्तवान्, माम् तु तपस्विनमिव दण्डकवनवासाय प्रेषयति। षड् च अष्टौ च वर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, काचित् फलं मूलं च आश्रित्य।“ एवं रामस्य वचनेन शोकसंतप्तया कौसल्यया, सा वनमध्ये कुल्माषशाखेव काष्ठेन छिन्ना, दिवः पतिता देवता इव, भूमौ सहसा पतिता। तां दुःखेन विमूढां, शोकं न जानन्तीं मातरं दृष्ट्वा, रामः संज्ञाहीनां उत्थापयितुम् आरब्धवान्। सः हस्तेन धूलिना आवृतं तस्याः सर्वं शरीरं स्पृशन्, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, प्लवमाना अश्वस्त्रीव पुनरुत्थिता। सा सुखसंवृद्धा दुःखेन पीडिता, समीपस्थं रामं, पुरुषर्षभं, लक्ष्मणसहितं, वाक्यम् अब्रवीत्— “यदि त्वं मम दुःखाय न जातः स्याः, राघव, अहं अपुत्रा सती न कदाचन एतादृशं दुःखं दृष्टवती स्याम्। अपुत्रायाः हि केवलं एकं मानसिकं दुःखं—अपुत्रत्वदुःखम्; अन्यद् नास्ति, पुत्र। न कदापि अहं पतिसामर्थ्यात् सुखं वा श्रियम् अपश्यं; पुत्रे तु तद् अहं द्रष्टुम् आशासे, हे राम। अहम् उत्तमा अपि, कनिष्ठाभिः सहपत्नीभिः, हृदयविदारणानि अप्रियाणि वचनानि श्रोतव्या। स्त्रीणां हि किम् अपि दुःखतरं नास्ति, यद् इदं अनवरतशोकविलापसमन्वितं दुःखम् मम प्राप्तम्। त्वयि सति अपि अहम् एवम् अवमानिता; किम् पुनः, प्रिय, त्वयि गच्छति? नूनं मृत्युरेव मम निश्चितः। अहम् सदा निगृहीता, सदा पतिसंप्रेष्या, कैकेयीगृहे समाना अपि, कदाचित् हीना। या मां सेवते अनुगच्छति वा, सा कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा, मया सह न वदति। तस्याः नित्यक्रोधात्, अहम् अनाथा, कथं ताम् कठोरभाषिणीं कैकेयीं पश्येयम्, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि गतानि तव जन्मनः, राघव, यावत् अहं दुःखस्य अन्तम् इच्छन्ती। अहम् अतीव वृद्धा अपि, राघव, एतत् महद् अनन्तं दुःखं, सहपत्नीभिः कृतम् अवमाननं, न सहिष्णु। अहम् कष्टार्हा, दयनीया, तव मुखदर्शनविहीना, पूर्णचन्द्राभं, कथं जीविष्यामि? उपवासैः नियमैः च बहुभिः कष्टैः च दुःखेन त्वां संवर्ध्य, सर्वम् व्यर्थम् जातम्, अहम् अद्य निराश्रया। नूनं मे हृदयं स्थिरम्, यत् भूमौ न भिद्यते, न च भज्यते, यथा महानदी तटः नववारिधारां सहते। नूनं मृत्युर् नास्ति, न च यमस्य लोकः मम, यत् मृत्युः माम् अद्य न गृह्णाति, शोकार्ता हरण्यां मृगीव सिंहः। सत्यम् आयसकृतं हृदयं मम, यत् भूमौ न भिद्यते, न च भज्यते, एतादृशे दुःखे समर्पितम्; नूनं अकालमृत्युर् नास्ति। एष मे दुःखम्—यत् पुत्रार्थे व्रतानि, दानानि, संयमः, तपांसि च, सर्वम् निष्फलम् जातम्, शुष्के क्षेत्रे बीजमिव। यदि दुःखार्तः कश्चित् अकालमृत्युम् प्राप्नुयात्, अद्य अहम् अपि त्वां विना, वत्सहीना धेनुरिव, प्रेतसभा गच्छेयम्। किं तु, त्वां विना, चन्द्रसदृशमुखं, व्यर्थजीविता अहम्, किं जीवनेन? अहम् दुर्बला, वत्सकामिनीव धेनुः, त्वां अनुगमिष्यामि वनम्। एवं सा दुःखेन अभिभूता, राघवम् आलोक्य, अमरकन्या इव विपन्नपुत्रम्, महता शोकनिगदेन विललाप। एतस्मिन्नेव काले, वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशः सर्गः आरभ्यते। कौसल्या, रामस्य माता, एवं विलपन्ती, लक्ष्मणः ताम् उपगम्य, शोकार्तः, समयोचितम् इदं वचनम् उवाच— “न मे अपि एषः रोचते, आर्ये, यत् राघवः स्त्रीवाचनेन प्रेरितः, राज्यं त्यक्त्वा, वनं गच्छेत्। वृद्धः, कामाभिभूतः, मोहात् नीतः, राजा, किम् न ब्रूयात्, यदा सः प्रेरितः स्यात्? न अहम् तस्मिन्कञ्चिद् दोषं पश्यामि, न च तादृशं पापं, यत् राघवः राज्यात् वनवासाय प्रेष्येत। न अहम् लोके कञ्चिद् पश्यामि, गूढं वा, स्नेहितं वा, परित्यक्तं वा, यो अस्य दोषम् उक्तुम् अर्हति। कः धर्मं पश्यन्, हेत्वाभावे, पुत्रं देवसमं, सत्यं, जितेन्द्रियम्, शत्रुषु अपि स्निग्धं, त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं अनुस्मृत्य, बाल्यं प्राप्तं पितरं प्रति, राज्यभावं हृदि कुर्यात्? यावत् कश्चन एषः विषयः न ज्ञायते, तावत् त्वया सह, मया च, आदेशः गूढः स्थापनीयः। मम सहायेन, धनुषा युक्तेन, त्वयि रक्ष्यमाणे, राघव, कः किं कर्तुं शक्नुयात्? मृत्युना सह स्थितेन कः प्रजाः चेष्टयेत्? पुरुषश्रेष्ठ, यदि अयोध्या त्वयि विरुद्धा भवेत्, अहम् तीक्ष्णैः शरैः सम्पूर्णां पुरीं जनहीनां करिष्यामि।” एवं रामः, कौसल्या, लक्ष्मणश्च, शोकविमूढाः, परस्परं संविदधुः, धर्मं च पालयन्तः, कृतनिश्चयाः अभवन्।