रामः स्वभावतः विनीतः, नम्रः च, दण्डकवनं प्रति गमनाय प्रस्थितः, मातरं प्रणम्य निवेदयितुं आरभत। सः उवाच — “देवि, त्वं नूनं न जानासि यः महान् आपद् आगतः; एषः तव दुःखाय, वैदेह्याः च लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकवनं गच्छामि — किम् मे अत्रासनेन? वनासनस्य समयः इदानीं प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि अहं एकान्ते वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसं त्यजन् मुनिवत्। महाराजः भरताय राज्यं दत्तवान्, माम् तु यतिवत् दण्डकवनं प्रवासाय प्रेषितवान्। षड् अष्ट च वर्षाणि अहं एकान्ते वने वत्स्यामि, वन्यैः फलमूलैः जीवन्।” एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, सा शाला वृक्षस्य शाखेव काष्ठेन छिन्ना, वनान्तरे आकस्मिकं पतिता, दिवः पतिता देवता इव। रामः मातरं दुःखेन अभ्यस्तां न पश्यन्, केचन कदाचित् दुःखं न अनुभूतवान्, सा कदलीदण्डवत् पतिता दृष्ट्वा, रामः ताम् उत्थापयितुं आरभत्। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं स्पृशन्, यः धूलिना आवृतम्, दुःखिता च मूर्च्छिता च सा, प्रवाहेन नीतया अश्व्या इव उत्तिष्ठति स्म। सुखस्य अभ्यस्तया, दुःखेन तु पीडितया, सा रामं नरसिंहम् समीपस्थं उपविष्टं, लक्ष्मणं च शृण्वन्तं, उवाच — “यदि त्वं मम न अभवः, राघव, दुःखाय, अहं अपुत्रा, तदा न किञ्चित् दुःखं महत् पश्येयम्। अपुत्रायाः एकः एव मानसिकः दुःखः — पुत्रशून्यता; अन्यः न अस्ति, पुत्र। अहं न कदापि सुखं वा सौभाग्यं वा पतिसामर्थ्यात् दृष्टवती; तु पुत्रे आशां कृतवती, राम। अहं, श्रेष्ठा अपि, सहपत्नीभ्यः, येन अधमाः, अप्रियाणि हृदयविदारयन्ति वचनानि श्रोतव्या। स्त्रीभ्यः किम् अधिकं दुःखदं अनन्तं शोकम् एतत् यः मम प्राप्तः? तव उपस्थितौ अपि, अहं एवम् उपेक्षिता; तव गमनानन्तरं किम्? नूनं मृत्युः एव निश्चितः मम। अहं सदा गम्भीरसंयता, सदा पतिना उपेक्षिता, कैकेयीगृहस्य मध्ये, समानं वा, अधमं वा। यः जनः मम सेवां वा अनुसरणं वा करोति, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, सः मम किमपि न वदति। तस्याः नित्यक्रोधात्, अहं दारुणवदनां कैकेयीं कथं सहनं शक्न्यामि, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि गतानि तव जन्मात्, राघव; दुःखस्य अन्तं सदा आकाङ्क्षयन्ती। अहं न शक्नोमि महद् अनन्तं दुःखं, सहपत्नीभ्यः तिरस्कारं, वृद्धा अपि, राघव। कथं अहं दीनदुःखिता तव मुखदर्शनविहीना जीविष्यामि, यः पूर्णचन्द्रवत् प्रकाशते? उपवासैः, नियमैः, तपोभिः, दुःखेन तव पालनं कृतवती, किन्तु सर्वं व्यर्थम्, इदानीं विहीनास्मि। नूनं मम हृदयम् दृढम्, न हि भूमौ भिद्यते वा विदार्यते, यथा महानदीपुलिनः नववर्षाजलेन। मृत्युः नास्ति मे, न च यमलोकः, मृत्युः न आज आज्ञया मां गृह्णाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं। नूनं मम हृदयम् आयसी, न भूमौ भिद्यते वा विदार्यते, दुःखेन समर्पितम्, अकालमृत्युः नास्ति। किन्तु मम दुःखम् — यत् मम व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः पुत्रार्थम् कृतानि, सर्वाणि निष्फलानि, शुष्कभूमौ बीजरोपणमिव। यदि कदाचित् दुःखार्ता अकालमृत्युम् लभेत्, अहं अद्य तव विना पितृगणं गच्छेयम्, वत्सविहीना धेनुरिव। किं तु, तव विना, व्यर्थजीविता, तव मुखचन्द्रप्रभया विना, अहं वनं गमिष्यामि, दुर्बलापि, वत्सानुग्रहाय धेनुरिव। ततः, अतिदुःखेन अभिभूता, सा रामं विलोकयन्ती, राघवम्, महान् विलपन्, दिव्यस्त्री पुत्रं विपत्त्यां बद्धम् यथा पश्यति। एतेन प्रकारेण कौसल्या रामस्य जननी विलपन्ती, लक्ष्मणः तां दुःखार्तां समीपस्थः, यथायोग्यं वचनं उवाच। “मम अपि न रोचते, आर्ये, यत् राघवः वनं गच्छेत्, राजलाभं परित्यज्य, स्त्रिया वाक्येन बाध्यः। वृद्धः कामैः अभिभूतः, राजा, यः किम् न वदेत्, यदा उपद्रुतः? अहं न पश्यामि तस्मिन् किमपि दोषम्, न च तादृशं कर्म, येन राघवः राज्यात् वनं निर्वास्येत्। न पश्यामि लोके कञ्चन, गूढं वा, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, यः तस्य दोषं वदेत्। कः धर्मं विचिन्त्य, पुत्रं देवसमानं, धर्मिष्ठं, आत्मसंयतं, शत्रुषु अपि स्निग्धं, कारणं विना त्यजेत्? कः पुत्रः, राजानां आचारं स्मृत्वा, हृदये राजवृत्त्या वर्तेत्, पितरं बालवत् प्रवृत्तं प्रति? यावत् कश्चित् न जानाति एतत्, आज्ञां तव हृदये धारय, मया सह। मम सहवासेन, धनुषा सुसज्जेन, कः तव प्रति किंचिद् कुर्यात्, राघव, यथा मृत्युः समीपस्थः, कश्चित् किंचिद् न कुर्यात्।” एवं रामः मातरं प्रणम्य, दुःखार्तां कौसल्यां विलपन्तीं, लक्ष्मणः च तां सान्त्वयन्, तयोः दुःखं गम्भीरं, वनगमनस्य कारणं, भरतस्य राज्यलाभं, कैकेयीपुत्रस्य प्रभावं, सहपत्नीभ्यः तिरस्कारम्, कौसल्यायाः दुःखम्, सर्वं स्वच्छन्दं, अविचलितं, स्नेहपूर्णं च संवादे प्रकटयन्, रामायणस्य आयोध्याकाण्डे एकविंशतितमः सर्गः आरभ्यते।