रामः मातरं प्रणम्य, तया समर्पितं आसनं स्वीकृत्य, भोजनाय आमन्त्रितः सन्, अञ्जलिं कृत्वा स्वजननीं लघु वाक्यं उवाच। स्वभावेन विनीतः, सम्माननमस्तकः, दण्डकारण्याय प्रस्थानाय विदायां कर्तुं आरभत। “देवि, त्वं नूनं न जानासि महद् आपन्नं भयम्—यदिदं ते दुःखाय, वैदेह्याः च लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गच्छामि—किम् ममासनेन? आरण्यासनस्य कालः प्राप्तः। चतुर्दशवर्षाणि अहं एकान्ते वनवासे स्थास्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसत्यागी मुनिवद्। महाराजः भरताय राज्यं दत्तवान्, माम् तपस्विनं इव दण्डकारण्ये निर्वासयति। षड् चाष्ट च वर्षाणि वनवासे स्थास्यामि, वनेषु फलमूलैः जीवन्।” एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, सा शालशाखेव काष्ठेन छिन्ना, आकस्मात् पतिता, दिव्यात् पतिता देवीव। दुःखं न जानन्ती मातरं भूमौ पतितां दृष्ट्वा, रामः ताम् उद्धर्तुं आरभत, मूढेन्द्रियाम्। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं रजसा आवृतं स्पृशन्, दुःखिता मूर्च्छिता च सा तटीव प्रवाहेन नीत्वा उत्थिता। सुखानुगता दुःखपीडिता च सा, रामं नरसिंहम् समीपस्थं उपविष्टं, लक्ष्मणं शृण्वन्तं, वाक्यं अब्रवीत्। “यदि त्वं मम दुःखाय न जातः, राघव, निर्भवाय दुःखं न पश्येयम्। अपुत्रायाः केवलं एकं दुःखं—अपुत्रता; अन्यः नास्ति, पुत्र। न कदाचित् सुखं वा सौभाग्यं वा पतिसामर्थ्यात् दृष्टम्; पुत्रे आशां कृतवती, राम। अहं, श्रेष्ठा सन्ती, स्वपत्नीभिः हीनाभिः, अप्रियं हृदयविदारं वाक्यं श्रोतुं बाधिता। स्त्रीणां किम् अतः दुःखतरं, अनन्तं शोकविलापं यत् मम प्राप्तम्? तव उपस्थिते अपि, अहं एवम् उपेक्षिता; तव अभावे, प्रिये, मरणं निश्चितम्। सदा निष्ठा, सदा पतिसंन्यस्ताः, कैकेयीगृह्ये समाना वा, हीना वा। यः कश्चित् मां सेवते, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, तं न वदति। कैकेयीमुखं कोपयुक्तं कथं अहं दुःखिता सहनं शक्ये, पुत्र? सप्तदशवर्षाणि ते जन्मात् अतीतानि, दुःखान्तं सदा इच्छन्त्या। अहं वृद्धा, राघव, न शक्ष्यामि महत् अनन्तं दुःखं, स्वपत्नीभिः तिरस्कारम्। कatham अहं दीनार्ता, तव वदनं पूर्णचन्द्रसदृशं विना, जीवितुं शक्ष्यामि? उपवासैः, तपोभिः, कष्टैः, दुःखेन तव पालनं कृतवती, सर्वं व्यर्थम्, ह्यहं दारिद्र्या। नूनं मे हृदयम् दृढम्, यत् न भूमौ भिद्यते वा शुष्यते, यथा नदीतीरं नववर्षधारया। नूनं मृत्युः नास्ति, न यमलोकः मम, यतः मृत्युः आज्ञां न गृह्णाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं। नूनं मे हृदयम् आयस्कान्तम्, यत् न भिद्यते, न शुष्यते, दुःखार्पितम्, नूनं अकालमृत्युः नास्ति। मे दुःखम्—यत् व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः पुत्रार्थं कृतम्, व्यर्थम्, शुष्के बीजमिव। यदि दुःखार्ता अकालमृत्युम् लभेत्, अहं अद्य तव विना पितृसद्म गच्छेयम्, धेनुरिव वत्सविहीना। किं जीवनेन, व्यर्थं, तव विना, चन्द्रसदृशं वदनं विना? अहं वनं गच्छेयम्, दीनार्ता, वत्सार्थिनीव।” एवं अतिदुःखेन व्याकुला, सा रामं विलोकयन्ती, अतिसन्तापेन रुरोद, यथा दिव्यस्त्री पुत्रं विपत्तिसंयुक्तं पश्येत्। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशः सर्गः आरभ्यते। कौसल्या रामस्य माता एवं विलपन्ती, लक्ष्मणः दुःखार्ता, समुचितं वाक्यं तस्यै उवाच। “मम अपि न रोचते, देवि, यत् राघवः वनं गच्छेत्, राजसंपदं त्यजेत्, स्त्रीवाक्यप्रेरितः। वृद्धः कामैः अभिभूतः, किम् न राजा वदेत्, आपन्नः च? अहं न पश्यामि तस्मिन् दोषं वा, यत् राघवः राज्यात् वनं निर्वास्येत्। न पश्यामि लोके, गूढं वा, मित्रं वा, परित्यक्तं वा, यः तस्य दोषं वदेत्। कः धर्मं विचार्य, पुत्रं देवोपमं, धर्मज्ञं, जितेन्द्रियं, शत्रुषु अपि स्निग्धं, हेतुविना त्यजेत्? कः पुत्रः, राजधर्मं स्मृत्वा, पितरं शैशवस्थितं, राजवृत्त्या आचरन्? यावत् कस्यचित् एष विषयः न ज्ञायते, आज्ञां आत्मनि धारय, मया सह।” एवं कौसल्या दुःखार्ता, रामः विनीतः, लक्ष्मणः धर्मनिष्ठः, तत्र स्नेहबन्धनम्, दुःखोदधौ निमग्नं, वने गमनाय संकल्पितम्।