रामः श्वेतवस्त्रधारिणीं, व्रतानुष्ठानेन कृशां, देवताभ्यः हविर्यजमानां, शोभायुक्तां मातरं ददर्श। तदनन्तरं राघवः मातरं समीपमागतः, बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य, शिरसि च चुचुम्ब। कौसल्या, या न कदापि विचलिता, स्निग्धं सौम्यं च प्रेमपूर्णं वचनं पुत्रं राघवम् अभ्यधावत्। “दीर्घायुष्मान् भव, कीर्तिमान् धर्मिष्ठश्च, यथा वृद्धा धर्मात्मानः राजर्षयः कुलानुगुणाः। पश्य पितरं तव, राजानं सत्यवाचं; स धर्मात्मा अद्य एव तव युवराज्याभिषेकं करिष्यति।” रामः उपवेशनम् अङ्गीकृत्य, भोजनाय निमन्त्रितः, अञ्जलिं कृत्वा, मातरं किञ्चित् वाक्यम् उवाच। स स्वभावतः विनीतः, नम्रः, तदनन्तरं दण्डकवनगमनाय प्रस्थानं कर्तुं आरभत्। “देवि, नूनं त्वं महान् विपत्तिं न जानासि; एषा ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकवनं गमिष्यामि—किम् अस्य उपवेशस्य मम? वनासनस्य कालः मम आगतः। चतुर्दश वर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मुनिवत् मांसत्यागः करिष्यामि। महा-राजः युवराज्यम् भरताय दत्तवान्, माम् तपस्विवत् दण्डकवनवासाय प्रेषयति। षड् चाष्ट च वर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, फलमूलैः निर्वहिष्यामि।” साऽपि, शालद्रुमशाखेव काष्ठेन छिन्ना, वनमध्ये, सहसा पतिता, स्वर्गात् पतिता देवता इव। रामः मातरं, या दुःखं न जानाति, पतितां कदलीदण्डवत् ददर्श; तदा ताम् उद्धर्तुम् आरभत, या मूर्छितवती। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं धूलिना आवृतं स्पृशन्, दुःखिता, मूर्छिता च, ताम् उद्धारयामास, वारिस्रवता प्रवाहे पतिताम् अश्ववत्। साऽपि, सुखानुगता, दुःखेन अभिभूता, राघवम् नरसिंहम् समीपे उपविष्टं, लक्ष्मणः च शृण्वन्, इदं वचनम् उवाच। “यदि त्वं मम न जातः, राघव, दुःखाय, अहं पुत्रहीना, न कदापि एतादृशं दुःखं पश्येयम्। अपुत्रायाः एकमेव मानसिकं दुःखं—अपुत्रत्वदुःखम्; अन्यत् न अस्ति, पुत्र। न कदापि सुखं वा सौभाग्यं वा पत्युः वीर्यतः दृष्टं; पुत्रे तु तद् द्रष्टुम् अभिलषिता, राम। अहं श्रेष्ठा अपि, पतिसंयुक्ता, बहु अप्रियं हृदयविदारकं वचनं पतिसंयुक्ताभ्यः श्राविष्यामि। स्त्रीणां किम् अधिकं दुःखं, अनन्तं विलापं, यत् मम प्राप्तम्? तव उपस्थितौ अपि, अहं एवम् अवमानिता; तव अनुपस्थितौ किम्? नूनं मृत्युः एव निश्चितः। अहं सदा गम्भीरसंयता, पतिसंयुक्ता, कैकेय्याः गृहे तुल्या, वा अधमाऽपि। यः कश्चित् मम सेवकः वा अनुगामी, कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा, सः मम वार्तां न वदति। तस्याः नित्यक्रोधात्, अहं कष्टभागिनी, कैकेय्याः कटुवचनं मुखं कथम् सहिष्यामि, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि तव जन्मात् गतानि, राघव, दुःखान्तस्य प्रतीक्षायाम्। अहं नूनं न सहिष्ये महद् अनन्तं दुःखं, पतिसंयुक्ताभिः तिरस्कारं, वृद्धा अपि, राघव। कथम् अहं दीनाऽपि, तव मुखदर्शनविहीना, पूर्णचन्द्रसदृशं, जीविष्यामि? उपवासैः, नियमैः, तपोभिः, दुःखेन तव पालनम् अकरवम्; सर्वं व्यर्थं, अहं दरिद्रेव। नूनं मम हृदयम् दृढं, न भङ्गं न विदारं करोति, यथा नदीकूलम् नववृष्टिस्रोतसः। नूनं मृत्युः न अस्ति, न यमलोकः मम, मृत्युः माम् अद्य न गृह्णाति, यथा सिंहः शोकार्तां हरिणीं। नूनं मम हृदयम् आयससदृशम्, दुःखार्पितम् अपि, न भङ्गं न विदारं करोति; अकालमृत्युः न अस्ति। एष मे दुःखम्—यत् मम व्रतानि, दानानि, दमः, तपः, पुत्रार्थं कृतानि, सर्वाणि निष्फलानि, शुष्कभूमौ बीजस्येव। यदि दुःखार्ता अकालमृत्युम् प्राप्नुयात्, अहं अद्य गतवत्सेव धेनुः, विना त्वया, पितृगणम् गच्छेयम्। किं तु मम जीवितम् व्यर्थम्, विना तव, चन्द्रमुखस्य; अहं दुर्बला, तव अनुगमनाय, वनम् गमिष्यामि, वत्सलङ्घिता धेनुवत्।” ततः, असह्यदुःखेन अभिभूता, बहु विलप्य, राघवम् अपश्यत्, यथा दिव्याङ्गना दुःखार्तं पुत्रम् पश्येत्। एष एकविंशः सर्गः श्रूयताम् श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे। यदा कौसल्या रामस्य माता एवं विलपन्ती आसीत्, तदा लक्ष्मणः, दुःखितः, समयानुकूलं वचनं ताम् उवाच। “एतत् अपि मे न रोचते, आर्ये, यत् राघवः वनं गच्छेत्, राजसंपदं परित्यज्य, स्त्रीवाक्यप्रेरितः। वृद्धः, कामैः अभिभूतः, राजा, किम् न वदेत्, उपद्रुतः, उद्विग्नः?