ततः श्रीरामः मातुः कौसल्यायाः शुभे अन्तःपुरे प्रविष्टः तां अग्नौ हविः समर्पयन्तीं ददर्श। तत्र देवकार्याय समुपस्कृतं दधि, शालि, सर्पिस्, मधुरान्नानि चान्यानि नैवेद्यानि अपश्यत्। तत्र रघुनन्दनः सिक्तान्नानि, श्वेतमाल्यानि, क्षीरान्नं, पयः, समिधः, पूर्णकलशान् च दृष्टवान्। तां शुभवस्त्रधारिणीं, व्रतानुष्ठानेन कृशां, देवताभ्यः हविः ददतीं, दीप्तिमतीं कौसल्यां रामः ददर्श। रामः समीपं गतः, मातरं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबितवान्। कौसल्या, अप्रकम्प्या, मातृस्नेहेन स्नेहपूर्णं वचनं राघवाय उवाच। "दीर्घायुष्मान् भव, कीर्तिमान् धर्मिष्ठः च वंशानुसारः, यथा वृद्धाः पुण्यशालिनः राजर्षयः। पश्य पितरं राजानं, सत्यव्रतं; अद्य एव स धर्मात्मा तव अभिषेकं कुर्यात्।" रामः उपविष्टं आसनं स्वीकृत्य, भोजनाय निमन्त्रितः, अञ्जलिं कृत्वा मातरं किञ्चित् उवाच। स्वभावतः विनीतः, नम्रः, रामः तदनन्तरं वनगमनाय प्रयाणं आरब्धवान्। "देवि, नूनं त्वं महद् आपदं न जानासि; एषा ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। दण्डकवनं गच्छामि—किम् अस्य आसनस्य? वनासनस्य कालः प्राप्तः।" "चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने स्थास्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसत्यागी यथा मुनिः। महाराजः भरताय राज्यं ददाति, माम् तु तपस्वीव दण्डकवनं प्रेषयति। षड् च अष्ट च वर्षाणि एकाकी वने स्थास्यामि, वन्यैः फलमूलैः जीवन्।" सा कौसल्या, यथा वनमध्ये काष्ठच्छिन्ना शालशाखा, अकस्मात् भूमौ पतिता, दिवः पतिता देवता इव। दुःखसंस्पर्शेण अचेतनां मातरं भूमौ पतितां दृष्ट्वा रामः ताम् उत्थापयितुम् आरब्धवान्। तस्या अंगं सर्वं धूलिना आवृतं हस्तेन स्पृष्ट्वा, दुःखिता मूर्छिता च सा यथा प्रवाहेन नीतः अश्वः, शनैः उत्थिता। सुखाभ्यासिनी दुःखार्ता कौसल्या, समीपस्थितं रामं, लक्ष्मणश्च शृण्वन्तौ, वदति—"यदि त्वं मम दुःखाय न जातः, पुत्र, निर्भवाय दुःखं न पश्येयम्। अपुत्रायाः केवलं एकं दुःखं—अपुत्रता; अन्यद् नास्ति, पुत्र।" "मम पतिसामर्थ्यात् सुखं वा सौभाग्यं वा न दृष्टं; तव, पुत्र, तत्र सुखं पश्येयम् इति आशां कृतवती। अहं श्रेष्ठा अपि, हीनाभिः सहपत्नीभिः अप्रियं दुःखं श्रोष्यामि। स्त्रीणां किम् अधिकं दुःखं, अनन्तं शोकं, यः मम प्राप्तः?" "त्वं उपस्थितः अपि, अहं तादृशं अवमानं अनुभवामि; त्वं गच्छसि चेत्, पुत्र, मरणं निश्चितम्। सदा निगृहिता, पतिना नित्यं उपेक्षिता, कैकेयीगृहे समाना, कदाचित् हीना। यः मम सेवकः वा, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, मम समीपे न वदति।" "तस्या क्रोधेन, अहं दुःखिता, कैकेयीमुखं कथं सहिष्यामि, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि तव जन्मात्, दुःखान्तं सदा इच्छन्त्या। महद् दुःखं न सह्यं, सहपत्नीभिः तिरस्कारं वृद्धा अपि न सह्यं, राघव।" "कथं अहं दुःखिता, तव मुखं पूर्णचन्द्रवत् न पश्यन्ती, जीविष्यामि? उपवासैः, तपोभिः, कष्टैः, दुःखेन तव पालनं कृतवती, किं तु सर्वं व्यर्थं, अहं दरिद्रेव।" "नूनं मम हृदयं दृढं, यत् भूमौ न भिद्यते, यथा नदीकूलं तृणं नूतनवृष्ट्या। मरणं नास्ति, न यमलोकः, मृत्युः माम् अद्य न गृणाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं।" "नूनं मम हृदयं लोहमयं, यत् भूमौ न भिद्यते, दुःखार्पितं अपि; अकालमरणं नास्ति। दुःखं तु एतत्—व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः, पुत्रार्थं कृतानि, व्यर्थानि, यथा शुष्के भूमौ बीजं।" "यदि दुःखार्ता अकालमरणं प्राप्नुयात्, अहं अद्य तव विना पितृलोकं गच्छेयम्, वत्सहीनगायेव। किं जीवनेन, व्यर्थेन, तव विना, चन्द्रमुखस्य; वनं त्वां अनुसरिष्यामि, दुर्बला, वत्सार्थिनी गायेव।" ततः, असह्यदुःखेन अभिभूता, कौसल्या रामं विलोक्य, बहु विललाप, यथा दिव्यस्त्री पुत्रं दुःखबद्धं पश्येत्। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकविंशः सर्गः आरभ्यते।