नृपस्यान्तिके रहसि श्रुत्वा सुमन्त्रः सारथिः विनयपूर्वकं वाक्यमुवाच— “राजन्, पुराकाले यद्भूतं तदहं पुरावृत्तान्तेषु श्रुतवानस्मि। यथोपदेशं याज्ञिकैः श्रुत्वा, भगवतः सनत्कुमारस्य मुखात् किलैतदाख्यानं पूर्वं मया श्रोतुम्। मुनिसंनिधौ, राजन्, तव पुत्रागमने सम्बन्धिनं यदाख्यातं, तत्र कश्यपस्य पुत्रो नाम विभाण्डकः इति श्रूयते। तस्यैव पुत्रः ऋष्यशृङ्ग इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति, स सर्वदा वने वर्धमानः, पितुः सदा सहचर्यया, मुनिव्रतेन जीवन्तः। स ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्यं जनं न जानाति, केवलं पितृव्रतेन स्थितः, महात्मा द्विविधं ब्रह्मचर्यं समाचरिष्यति। एषा कथा जनसमाजे सुप्रसिद्धा, ब्राह्मणैः सदा कीर्त्यते; एवं तस्य वने वसतः, नियतकालः प्राप्तः। तस्मिन्नेव काले, स यदा पावकं पितरं च पूजयन् तिष्ठति, तदा रोमपाद इति वीर्यवान् राजा प्रसिद्धः जातः। स अंगदेशे जनसमाजे विख्यातः महाबलवान् राजा अभवत्; तेन राज्ञा किञ्चिदपराधात् अतिभयंकरं दुष्कृतं समभवत्। तदा स राजा विज्ञाने, धर्मे च निपुणान् ब्राह्मणान् आहूय, “यूयं शास्त्रेषु निपुणाः, लोकाचारविदः च, उचितं प्रायश्चित्तं धर्मानुशासनं च मां शिक्षयन्तु” इति निवेदयामास। तदा सर्वे वेदविदः ब्राह्मणाः राजानं प्रत्यूचुः— “राजन्, यत्नेन विभाण्डकपुत्रं ऋष्यशृङ्गं अत्र आनय। स वेदविद् ब्राह्मणः सत्कार्येण सन्मान्यः, तव कन्यां शान्तां विधिवत् तस्मै दातव्यं।“ एवं श्रुत्वा, स राजा चिन्तायामगात्— “कथं स महातेजाः मुनिपुत्रः आनयेत्?” ततो मन्त्रिभिः सह विचार्य, स बुद्धिमान् राजा पुरोहितान् मन्त्रिणश्च सन्मान्य प्रेषयामास। राजाज्ञां श्रुत्वा ते जनाः संत्रस्तचित्ताः, शिरःकम्पनं कृत्वा, तं मुनिं भीता न गन्तुमिच्छन्तः, राजानं निवर्तयितुम् प्रयत्नं चक्रुः। पश्चात् विचार्य, ते राजानं ऊचुः— “राजन्, वयं तं मुनिपुत्रं आनयिष्यामः, अत्र दोषो न भविष्यति।” एवं, अंगराजेन ताः गणिकाः प्रेषिताः, ताः ऋष्यशृङ्गं मुनिपुत्रं यत्नेन आनयन्; ततः वर्षा प्राप्ता, शान्ता च तस्मै दत्ता। ऋष्यशृङ्गः तव जामाता जातः, स च तुभ्यं पुत्रान् दास्यति; एतावत् सनत्कुमारकथितं मया निगदितम्। एवं श्रुत्वा, दशरथः प्रहृष्टचित्तः सुमन्त्रं प्रति उवाच— “कथं ऋष्यशृङ्गः अत्र आनयितः, तदाख्याहि।” इति श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे दशमे सर्गे शृणुत। एवं राज्ञा प्रेरितः सुमन्त्रः पुनरुवाच— “राजन्, मन्त्रिभिः सह शृणु, यथावृत्तं ऋष्यशृङ्गस्य आगमनम्। रोमपादः मन्त्रिभिः पुरोहितेन च सह, ‘अस्माकं दोषरहितं उपायं निश्चितम्’ इति उक्तवान्। स ऋष्यशृङ्गः वने वसन्, तपःस्वाध्यायनिरतः, स्त्रीषु, विषयेषु, भोगेषु च अनभिज्ञः। तं विषयैः मनोहरैः मोहजनकैः शीघ्रं नगरं नयेम, इति निश्चितम्। भूषणैः विभूषिताः रमणीयाः गणिकाः तत्र गच्छेयुः; विविधैः उपायैः सन्मान्य, तं नगरं नयिष्यन्ति।“ एवं श्रुत्वा, राजा पुरोहितं प्रत्युवाच— “एवं क्रियताम्।” पुरोहितमन्त्रिणश्च तदनुसारं व्यवहत्सुः। तदा गणिकाश्रेष्ठ्यः महावनं प्रविश्य, आश्रमस्य समीपे तं द्रष्टुम् उद्यताः। स मुनिपुत्रः आश्रमे सदा वसन्, पित्रा सन्तुष्टः, दूरं न गच्छन्। स बाल्यादेव न कदापि स्त्रीं, न पुरुषं, न नगरजनं दृष्टवान्। ताः स्त्रियः विविधवर्णवस्त्राभरणभूषिताः, मधुरगानयुक्ताः, मुनिपुत्रस्य समीपमुपगम्य, सर्वाः सन्ददृशुः। “कः त्वं ब्राह्मण? किं कुरुषे अत्र? ज्ञातुमिच्छामः। त्वं एकाकी घोरे वने विचरन्, कथय,” इत्यूचुः। तासां रूपं अप्रेक्षितं, मोहकं च, तेन मुनिपुत्रस्य हृदयं कम्पितम्, स च पितरं निवेदयितुं मनसि चकार। “अस्माकं पिता विभाण्डकः, अहं तस्य आत्मजः। मम नाम कर्म च ऋष्यशृङ्ग इति लोके प्रसिद्धम्। अस्माकं आश्रमः समीपे, भुवनसुन्दर्यः, आगत्य यथाशास्त्रं सत्कारः मया कार्यः।“ एवं मुनिपुत्रवचनं श्रुत्वा, ताः स्त्रियः आश्रमदर्शनाय निश्चित्य, सर्वाः तत्र गताः। आगत्य, मुनिपुत्रः सत्कारं कृत्वा, “इदं अर्घ्यं, इदं पाद्यं, इमे मूलफलानि,” इत्युक्त्वा, ताः सत्कृत्य। सत्कारं प्राप्य, ताः स्त्रियः उत्सुकाः, किन्तु मुनिं स्मृत्वा, शीघ्रं निर्गन्तुम् उद्यताः। “ब्राह्मण, अस्माकं उत्तमानि फलानि अपि स्वीकुरु, आर्य, शीघ्रं खाद,” इत्युक्त्वा। ताः सर्वाः हृष्टाः तं आलिङ्ग्य, मधुरमिष्टान्नानि च विविधानि तस्मै ददुः। स तानि फलानि आस्वाद्य, “इदानीं फलानि इति,” मनसि अचिन्तयत्, यतः स वने वसन्, तादृशं पूर्वं न आस्वादितवान्। एवं सुमन्त्रः कथां सम्यक् निवेदयामास।