कौसल्या शुभवस्त्राणि परिधाय, सदा हृष्टा नियमपरायणा च, विधिपूर्वकं मन्त्रैः अग्नौ हविः जुहूयमाना, शुभैः कर्मभिः समाप्य, दीक्षितेव तत्र स्थिताऽभूत्। तस्याः शुभे अन्तःपुरे रामः प्रविश्य, तां मातरं मन्त्रसंपन्नैः अग्नौ होमं कुर्वतीं ददर्श। तत्र सः दिव्यकर्मार्थं सज्जीकृतं दधि, तण्डुलान्, घृतं, मधुरान् पिण्डिकांश्च, अन्यानि च नैवेद्यानि अपश्यत्। तत्रैव सः तैलविकृतान् लाजान्, शुक्लमाल्यानि, पायसं, यवागूं, समिद्धदर्भान्, पूर्णकुम्भांश्च दृष्टवान्। कौसल्यां शुभवस्त्रधारिणीं, नियमक्लेशात् कृशां, देवताभ्यो जलांजलिं ददतीं, शोभायुक्तां च दृष्ट्वा, रघुनन्दनः विस्मितः अभवत्। ततः रामः मातरं समीपमुपेत्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबन्, स्निग्धं स्नेहपूरितैः वाक्यैः तया अभिनन्दितः। कौसल्या, अचला सती, मातृस्नेहेन स्नेहपूर्णैः वचोभिः तम् उपगृह्य, दीर्घायुष्मान्, यशस्वी, धर्मात्मा च भूत्वा, स्ववंशस्य यथार्हं कीर्तिं प्राप्नुहि, यथा वृद्धाः पुण्यशीलाः राजर्षयः प्रापुरिति शशंस। सा चोवाच, "पश्य पितरं तव, धर्मनिष्ठं राजानं; अद्यैव स धर्मात्मा त्वां युवराजे अभिषेचयिष्यति।" रामः तया प्रदत्तं आसनं स्वीकृत्य, भोजनाय निमंत्रितश्च, अञ्जलिं कृत्वा मातरं किञ्चित् प्रणम्य, विनयसम्पन्नः, वनगमनाय उद्यतः, स्वाभाविकया नम्रतया निवेदनं कर्तुं आरब्धवान्। सः उवाच, "राज्ञ्यः, त्वं नूनं महान् विपत्तिं न जानासि; एषा ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं यास्यामि; किम् मम अनेनासनेन? अद्य मे वनासनकालः प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि निर्जने वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसत्यागी मुनेरिव। महाबलः राजा भरताय राज्यं ददाति, माम् तु तपस्विनं कृत्वा दण्डकवनं प्रेषयति। षड् चाष्टौ च वर्षाणि निर्जने वने वत्स्यामि, वन्यैः फलमूलैः जीवन्।" इत्युक्त्वा, सा कौसल्या, शालशाखेव काष्ठेन छिन्ना, सहसा पतिता, स्वर्गात् पतिता देवतैव। दुःखं अप्राप्तपूर्वा सा, पतितां मातरं रामः कदलीदलवत् भूमौ शयानां दृष्ट्वा, तां मूर्च्छितां उत्थापयितुम् आरब्धवान्। सः हस्तेन तस्याः सर्वाङ्गं धूलिसंलिप्तं स्पृशन्, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, वेगेन प्रवाहिते अश्वकन्येव, शनैः समुत्थिता। सुखेन अभ्यस्तपूर्वा सा, दुःखेन क्लिश्यमाना, समीपस्थितं रामम् उपविशन्तं, लक्ष्मणं च शृण्वन्तं, इदं वचनम् उवाच। "यदि त्वं मम दुःखाय न जातः स्याः, पुत्र, अहं पुत्रहीना सती, एतादृशं महद्दुःखं न पश्येयम्। पुत्रशून्यायाः एकमेव दुःखं मनसि भवति, नान्यत्, पुत्र। अहं न कदापि पतिसौभाग्यं दृष्टवती, तत् पुत्रे द्रष्टुम् इच्छन्ती आसम्। अधमाभिः सह पतिसमागमे अपि, अहं सदा हीना; किं पुनः त्वयि गच्छति? नूनं मृत्युः एव मम निश्चितः।" "सदा निगृह्य, पतिसम्मान्यां, कैकेयीगृहे समाना अपि, अहं तत्रापि हीना। यः कश्चित् माम् उपसेवते, सः कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, मम न किञ्चिद् वदति। सा सदा क्रुद्धा, कथं अहं दुःखिनी, तस्याः कटुवदनं सहिष्येयं, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि गतानि, यदा त्वं जातः, अहं दुःखान्ताय प्रतीक्षमाणा। नूनं एतद् महद् दुःखं न सहिष्ये, सहभार्याभिः तिरस्कारं च।" "कथं अहं दीनां, त्वद्वदनदर्शनविहीना, पूर्णचन्द्रनिभं, जीविष्यामि? उपवासैः, नियमैः, क्लेशैः च त्वां लालयित्वा, मम सर्वं व्यर्थम्, दुःखिता अहम्। नूनं मे हृदयं दृढम्, यतः न भग्नम्, न च विदीर्णम्, यथा वर्षवृद्धस्य नदीतीरं जलवेगेन। नूनं मृत्युः नास्ति मम, न च यमलोकः, यतः मृत्युः अद्य मां न गृह्णाति, रुदतीं हरिणीं व्याघ्र इव।" "नूनं मे हृदयं लौहमयं, यतः न भग्नं, न च विदीर्णम्, दुःखार्णवे निमग्नम्; नूनं अकालमृत्युः नास्ति। एष मे दुःखम्—यत् व्रतानि, दानानि, दमः, तपः, पुत्रार्थं कृतानि, सर्वाणि निष्फलानि, बीजं शुष्के क्षेत्रे निक्षिप्तमिव। यदि दुःखार्तः अकालमृत्युम् प्राप्नुयात्, अद्य त्वां विना प्रेत्यसभा गच्छेयम्, वत्सहीना धेनुरिव।" "किं तु मम जीवितेन, त्वद्वदनविहीना, व्यर्थेन? अहं त्वां वनं यास्यामि, दुर्बला, वत्सलङ्घिता धेनुरिव।" एवं अतिदुःखार्ता सा, रामं निरीक्ष्य, अश्रूणि मुमोच, यथा दिव्यस्त्री पुत्रं दुःखबन्धने पतितं पश्येत्।