प्रातःकाले कौसल्या रात्रिं ध्यानमग्ना याप्य उपविश्य विष्णोः पूजनं पुत्रस्य कल्याणाय कृतवती। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, नित्यनियमपरायणा, यथाविधि मन्त्रोच्चारणेन अग्नौ हविर्यज्ञं कृत्वा, शुभकर्माणि समाप्य, देवपूजायाः विधिं अनुष्ठितवती। तस्यां समये रामः मातुः शुभान्तःपुरं प्रविश्य तां अग्नौ हविर्दत्तां ददर्श। तत्र देवकर्मार्थं युक्तं दधि, शालि, घृतं, मधुसर्पिषः, स्वादुशाकानि च, अन्यानि च नैवेद्यानी दृष्टवान्। रघुनन्दनः तत्र तलेभ्यः शाकलानि, श्वेतमाल्यं, क्षीरशालि, पायसं, समिधः, पूर्णकलशान् च दृष्टवान्। स तां शुभवस्त्रधारिणीं, व्रतानुष्ठानात् कृशां, देवदत्तं हविर्दत्तां, शोभायुक्तां कौसल्यां अपश्यत्। रामः मातरं समीपमागतः, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबितवान्। कौसल्या, अविचलिता, मातृस्नेहेन, सौम्यवाक्यैः राघवम् अभाषत्। “दीर्घायुष्मन्, कीर्तिमन्तं, धर्मिष्ठं च वंशानुकूलं भव, यथा वृद्धाः धर्मज्ञाः राजर्षयः महात्मानः। पश्य तव पितरं, राजानं, सत्यवचनपरं; अद्यैव स धर्मात्मा तव अभिषेकं कुर्यात्।” तया उपवेशनं समर्पितं, भोजनाय निमंत्रितः रामः, अञ्जलिं कृत्वा, मातरं अल्पं भाषितवान्। स स्वभावेन विनीतः, नम्रः, तदनन्तरं वनगमनाय उद्युक्तः, मातरं विसर्जयितुं आरब्धवान्। “देवि, नूनं त्वं न जानासि महदपायं यः प्राप्तः; एष ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकवनं गमिष्यामि—किं मे अनेन उपवेशनं? वनवासस्य कालः अधुना प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसत्यागी मुनिवत्। महाराजः भरतं राज्ये अभिषिच्य, माम् तपस्विव दण्डकवनं प्रेषयति। षड् चाष्टौ वर्षाणि वने वत्स्यामि, फलं मूलं च खादन्।” एवं उक्त्वा, कौसल्या शालवृक्षस्य शाखेव, काष्ठेन छिन्ना, सहसा भूमौ पतिता, स्वर्गात् पतिता देवतावद्। रामः मातरं दुःखासहां, कदलीस्तम्भवत् पतितां दृष्ट्वा, मूर्च्छितां उत्थापयितुं आरब्धवान्। स तस्याः शरीरं, रजसा आवृतं, हस्तेन स्पृशन्, दुःखिता, मूर्च्छिता, नदीप्रवाहेन नीताश्वेव, उत्थिता। सा सुखासक्ता, दुःखेन पीडिता, रामं नरश्रेष्ठं समीपस्थं अभाषत्, लक्ष्मणः तद्वाक्यं शृण्वन्। “यदि त्वं मम दुःखाय न जातः स्याः, राघव, निर्भरापत्याय दुःखं न पश्येयम्। स्त्रियाः अपत्यहीनायाः केवलं एकं दुःखं—अपत्यवियोगजनितं; अन्यद् दुःखं नास्ति, पुत्र। न कदापि सुखं, न भाग्यं, पतिसामर्थ्यात् दृष्टवती; पुत्रे तद् सुखं द्रष्टुम् इच्छितवती। अहं श्रेष्ठा सन्ती, सहधर्मिणीभ्यः, तेषां दुर्वचनानि, हृदयविदारकानि, श्रोतुं बाधिता। स्त्रीणां किम् अधिकं दुःखं, अनन्तं विलापं, यद् मम प्राप्तम्? तव उपस्थितौ अपि, अहं उपेक्षिता; तव अनुपस्थितौ किं, पुत्र? मृत्युरेव निश्चितः। सदा निगृहीता, पतिसंन्यस्ताऽहम्, कैकेयीगृह्ये समान्याऽपि, कदाचित् अधमाऽपि। ये मां सेवन्ते, ये अनुगच्छन्ति, कैकेयीपुत्रं दृष्ट्वा, न मां भाषन्ते। तस्याः नित्यक्रोधेन, अहं दुरभागिनी, कैकेयीदुष्टवदनं कatham सहिष्ये, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि तव जन्मात्, राघव, दुःखान्तं सन्दर्शयन्ती, याप्य। अहं वृद्धा सन्ती, सहधर्मिणीभ्यः दुःखं, न सहिष्ये। कथं अहं दीनाऽस्मि, तव चन्द्रसमानं वदनं विना जीविष्ये? उपवासैः, नियमैः, क्लेशैः, दुःखेन तव पालनं कृतवती, परिश्रमः व्यर्थः, अहं निर्बला। निश्चितं मम हृदयं दृढं, यतः न भङ्गं, न विदारणं, पृथिव्यां, यथा नदीनदीकूलं नववृष्टिस्रोतः। मृत्युः नास्ति मे, न यमलोकः, यतः मृत्युः मां न गृह्णाति, यथा सिंहः रुदन्तीं हरिणीं। निश्चितं मम हृदयं लोहतुल्यं, यतः न भङ्गं, न विदारणं, पृथिव्यां, दुःखेन समर्पितं; अकालमृत्युः नास्ति। एष मे दुःखः—यद् व्रतानि, दानानि, संयमः, तपः, पुत्रार्थं कृतानि, सर्वाणि व्यर्थानि, शुष्कभूमौ बीजमिव। यदि कश्चित् दुःखार्तः अकालमृत्युम् लभेत्, अहं अद्य तव विना पितृलोकं गच्छेयम्, वत्सहीना धेनुवद्। किं तु जीवितस्य अर्थः, व्यर्थं, तव विना, यस्य वदनं चन्द्रसमानं? अहं वनं तव अनुगमिष्ये, निर्बला, वत्सवती धेनुरिव।