तत्र रामः द्वारस्थं वृद्धं पुरुषं मह्यं मान्यं ददर्श, तस्य च समीपे बहवः अन्ये तिष्ठन्ति स्म। तं दृष्ट्वा सर्वे तत्र स्थिताः रामं विजिगीषुं राघवं जयशब्दैः सन्तोषेण अभ्यनन्दन्। स रामः प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां वेदविद्येषु निष्णातान् वृद्धान् ब्राह्मणान् राज्ञा पूजितान् अपश्यत्। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयकक्ष्यायाम् स्त्रियः बालान् वृद्धांश्च द्वारपालननियुक्तान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, तं पुत्रं दृष्ट्वा, स्वस्तिवचनानि कृत्वा शीघ्रं गृहम् प्रविश्य कौसल्यायै रामागमनं न्यवेदयन्। तस्मिन्नेव काले कौसल्या रजनीं ध्याननिष्ठा यया, प्रभाते विष्णोः पूजनं कृत्वा पुत्रस्य कल्याणकामना ययौ। सा शुभवस्त्रपरिधानिनी, हृष्टा, नियमनिष्ठा, सम्यक् मन्त्रैः अग्नौ हविरुपाहरत्, पुण्यकर्माणि च समाप्तवती। तत्र रामः मातुः पुण्यां अन्तःपुरकक्ष्यां प्रविश्य, तां यज्ञकर्मणि प्रवृत्तां ददर्श। तत्र स देवकर्मार्थं सिद्धं दधि, तण्डुलान्, घृतं, मधुपूपान्, अन्यानि च नैवेद्यानि अपश्यत्। स रघुनन्दनः लाजान्, शुक्लमाल्यं, क्षीरपाकं, पयः, यवागूं, समिद्धम्, पूर्णकुम्भांश्च अपश्यत्। तां शुभवस्त्रपरिधानिनीं, नियमक्लेशात् कृशां, देवताभ्यो जलाञ्जलिं ददतीं, शोभायाम् अतिशयितां अपश्यत्। रामः मातरं समीपगत्य बाहुभ्यां परिष्वज्य शिरसि च चुंबितवान्। कौसल्या, स्थिरा, मातृस्नेहेन स्नेहपूर्वं प्रियं वचनम् उक्तवती—"दीर्घायुः, कीर्तिमान्, धर्मिष्ठश्च भव, यथा पुरा वृद्धाः पुण्यात्मानः राजर्षयः। पश्य तव पितरं धर्मिष्ठं सत्यव्रतं; अद्यैव स त्वां युवराजे अभिषेचयिष्यति।" एवमुक्त्वा, उपवेशनं कृत्वा, भोजनाय निमन्त्रिता सती, कौसल्यां प्रति राघवः किञ्चित् प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत्। स रामः स्वभावेन विनीतः, मातरं प्रणम्य, दण्डकारण्यगमनाय उपक्रम्य गन्तुम् उद्यतवान्। "देवि, त्वं नूनं न जानासि महद् आपदागतं; एषा तव दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं यास्यामि—किं मे अनेनासनेन? अधुना वनासनस्य कालः प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने स्थित्वा मूलफलकन्दभक्षी भविष्यामि, मांसत्यागं कृत्वा ऋषिवत्। महात्मा राजा भरताय राज्यं ददाति, माम् तु तपस्विनमिव दण्डकारण्ये प्रव्राजयति। षड् चाष्टौ वर्षाणि वने एकाकी स्थित्वा फलमूलाशनः भविष्यामि।" इत्युक्त्वा, सा कौसल्या, शालशाखेव काष्ठेन छिन्ना, सहसा भूमौ पतिता, दिवः पतिता देवीव। सा दुःखं न जानाति, भूमौ पतिता, रामः तां दृष्ट्वा, करुणया उत्थापयितुम् उद्यतवान्। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं रजसा आवृतं स्पृष्ट्वा, सा दुःखिता मूर्च्छिता च प्रवाहेण नीताश्वेव उत्थिता। सा सुखसंवृद्धा, दुःखेन पीडिता, रामस्य समीपे उपविष्टं तम् नरशार्दूलं लक्ष्मणेन सह, इदं वचनम् अब्रवीत्— "यदि त्वं राघव! मम दुःखाय न जातः स्याः, अहं पुत्रशून्या इति न कदापि एतादृशं दुःखं पश्येयम्। अपुत्रायाः केवलं एकं दुःखं मनसि भवति—अपुत्रता, अन्यन्नास्ति दुःखम्। पतिसंपदः कदापि सुखं न दृष्टम्, पुत्रे तु मम आशा आसीत्, हे राम। अहं, श्रेयसी अपि, स्वसतीनाम् अप्रियाणि, हृदयविदारकाणि वचनानि श्रोतुं बाधिता भविष्यामि। स्त्रीणां किम् अधिकं दुःखम् अनन्तरुदितात् एतस्मात्? त्वयि सति अपि, अहं एवम् अवमानिता; त्वयि गच्छति तु, मृत्युः एव निश्चितः। अहं सदा निगृहीता, पतिना अप्रीता, कैकेयीगृहिण्यां समाना वा, हीना वा। यः कश्चित् माम् उपासते, कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा मयि न वदति। तस्याः क्रोधात्, कथं अहं दुःखिनी तस्याः कटुवदनं सहनिष्यामि? सप्तदश वर्षाणि गता, राघव, तव जन्मतः; दुःखस्य अन्तं इच्छन्त्या मया। अधुना महत् दुःखम् अपि न सहन्यं, सहपत्नीभ्यः अवमानं, वृद्धायाः अपि। अहं दुःखिनी, दैन्ययुक्ता, कथं तव मुखदर्शनविहीना जीविष्यामि? उपवासैः, नियमैः, क्लेशैः दुःखेन त्वां पालयित्वा, सर्वं व्यर्थम्, अधुना दरिद्रा अभवम्। नूनं मे हृदयं स्थिरम्, यत् न भिद्यते, न च पतति, यथा वृष्ट्या नवेनेव नदीतीरम्।" एवं कौसल्या दुःखार्ता, रामस्य गमनश्रवणेन शोकवशा, मातृवात्सल्येन दुःखितं हृदयम् अवददिति।