ततः सर्वाः राजपत्नीः पतिसंश्रयवियोगदुःखेन वत्सहीनगाव इव करुणं रुदन्त्यः प्रलपन्त्यः च तत्र समन्तात् प्रजज्ञिरे। तस्याः करुणस्वनं राजमहिष्याः प्रविश्य, पुत्रशोकाभिभूतः राजा स तु दुःखार्तः सन्मार्गे समुपविष्टः सञ्जगाम। तस्मिन्नेव समये रामः, स्वचित्ते महद्व्यथां वहन्, गजेन्द्र इव गभीरं निःश्वस्य, भ्रात्रा सहितः स्वमातुः अन्तःपुरं स्वसंयमितेन्द्रियः प्रविवेश। तत्र द्वारदेशे वृद्धं पुरुषं, मह्यमानं, समुपविष्टं ददर्श; तदन्येऽपि बहवः तत्र स्थिताः आसन्। रामदर्शनसमये सर्वे तं जयशब्दैः प्रशंसन्तः, विजयस्रेष्ठं राघवमभ्यनन्दन्। स प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां वेदविदः ब्राह्मणान्, वृद्धान्, राजमान्यांश्च ददर्श। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च द्वारपालननियुक्तान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादान् दत्त्वा, शीघ्रं गृहमभ्येत्य, रामस्य आगमनं मातरं तस्य प्रियपुत्रागमनं निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे कौसल्या रात्रौ उपवासध्यानपरायणा, प्रभाते विष्णोः पूजनं कृत्वा, पुत्रस्य कल्याणमिच्छन्ती, शुभवस्त्रधराऽन्यव्रतपरायणाऽनन्दिता, विधिवत् अग्नौ हविरुत्तमं समर्पयन्ती दृष्टा। ततस्तु रामः मातुः शुभान्तःपुरं प्रविश्य, तां वह्नौ हव्यं जुह्वतीं ददर्श। तत्र स पवित्रकर्मणि युक्तं दधि, शाल्यान्नं, घृतं, मधुश्रेष्ठानि, न्यग्रोदकानि च ददर्श। तत्रैव तैलभृष्टान्नानि, शुक्लमाल्यं, पायसं, यवनालं, समिदः, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। तां शुभवस्त्रधारिणीं, नियमक्लेशेन कृशां, देवानां तर्पणकर्मणि संलग्नां, शोभायुक्तां दृष्टवान्। रामः स्वमातरं समीपगम्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, शीर्षे च चुम्बति स्म। कौसल्या अपि, स्थिरा सती, मातृस्नेहातिशयेन, सौम्यवचनैः राघवं सम्बोधयामास। "दीर्घायुः भव, कीर्तिमान् धर्मिष्ठश्च, कुलधर्मानुसारिणः वृद्धराजर्षयः यथा, तथा त्वम्। पश्य पितरं नृपं, सत्यप्रतिज्ञं; अद्यैव स धर्मात्मा त्वां यौवराज्याभिषेकाय नियोजयिष्यति।" ततः कौसल्यया आसनं दत्तमुपवेश्य, भक्ष्याय आमन्त्रितः, राघवः कृताञ्जलिः मातरं स्वल्पमभाषत। स स्वभावतः विनीतः, प्रणतः, ततो वनवासाय दण्डकारण्यं प्रति गन्तुमुद्यतः सन्नुत्थाय प्रस्थितः। "राज्ञि, नूनं त्वं न जानासि महदनर्थमुपस्थितम्; एष ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि—किं ममासनेन? वनासनस्य समयः प्राप्तः।" "चतुर्दश वर्षाणि अहं विरक्तवनवासी भविष्यामि, मूलफलकन्दभोजी, मांसपरित्यागी मुनिवद्। महाराजः यौवराज्यं भरताय ददाति, माम् तु तपस्विनं कृत्वा दण्डकारण्ये प्रव्राजयति। षड् चाष्टौ च वर्षाणि अहं निर्जनवने वत्स्यामि, फलमूलाशनः।" इति। एवं वदति रामे, सा कौसल्या, वनच्छिन्नशालशाखेव, दिवः पतिता देवीव, भूमौ पपात। तां दुःखानभिज्ञां मातरं पतितां दृष्ट्वा, रामः तस्याः मूर्छितायाः शोकविह्वलायाः, कर्दमलिप्ताङ्गीं, हस्तेन सम्पूर्णं गात्रं स्पृष्ट्वा, सलिलवेगेन नीतामिव तुरङ्गीं, उत्तोलयामास। सा दुःखार्ता, सुखसंवृत्ता, समीपस्थितं रामं नरव्याघ्रं, लक्ष्मणमनुशृण्वन्तं, इदं दुःखार्तया वाचा अब्रवीत्—"यदि त्वं मम न जातः स्याः, राघव, दुःखाय, अहं पुत्रहीना न कदापि एतादृशं दुःखमपश्यम्। स्त्रियाः अपत्यशून्यता एकमेव दुःखं, ततोऽन्यन्नास्ति। न कदापि अहं पतिसंपदः सुखं दृष्टवती, तत्सर्वं तव दृष्ट्वा लब्धुमिच्छामि।" "अहमपि, यद्यपि श्रेष्ठा, सहभार्याभिः अवमाननं शृणोमि, तासां हीनानां कर्कशवचनानि। स्त्रीणां किमपि दुःखतरं नास्ति, यदिदानीं मम अनन्तदुःखं प्राप्तम्। त्वयि सति अप्यवमानिता अस्मि, त्वयि गच्छति, नूनं मृत्युः मे निश्चितः।" "सदा संयता, पतिविमुखा, कैकेयीगृहे समाना, कदाचित् हीना च। यः कश्चित् मां सेवते, सः कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा मयि न किंचिद् भाषते। सा सदा क्रुद्धा, कथं तस्याः कटुवदनं पश्येयम्, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि जाता त्वयि, दुःखान्तमपेक्षमाणा। न शक्नोमि महद्दुःखं, सहभार्याभिः अवमाननं, वृद्धा सती, सहेतुम्, राघव।" एवं कौसल्या दुःखार्ता रामं प्रति तं शोकसम्भ्रममुदाहरत्।