हन्त, अस्माकं नृपतिः प्राज्ञः सन् जीवताम् मध्ये विमूढवत् व्यवहरति, यः सर्वभूतानां पन्थानं राघवं परित्यजति। एवं सर्वाः राजपत्नीः, वत्सवियोगिन्यः धेनव इव, स्वपतिं प्रति विलपन्त्यः उच्छैः क्रन्दन्ति स्म। राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः, राजमहत्यां ताः भीषणाः विलापध्वनिं श्रुत्वा, स्वासने पतितः। रामः अपि दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घं निश्वस्य, भ्रात्रा सह संयतः मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र सः द्वारि वृद्धं पुरुषं, मह्यं मान्यं, उपविष्टं ददर्श; तत्रैव अन्ये बहवः स्थिताः आसन्। राघवं दृष्ट्वा ते सर्वे उपस्थिताः सस्नेहमभिवाद्य, जयशब्दैः विजिगीषोः श्रेयांसं राघवं स्तुवन्ति स्म। सः प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां ब्राह्मणान् वेदविदः, वृद्धान्, राज्ञा पूजितान् अपश्यत्। तेषां वृद्धानां प्रणम्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वारपालनपरान् ददर्श। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीः दत्वा शीघ्रं गृहम् प्रविश्य, रामस्य आगमनं प्रियपुत्रस्य मातरं निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे कौसल्या रात्रौ ध्यानसमापन्ना, पुत्रस्य कल्याणाय प्रातर् विष्णुपूजां कृतवती। सा शुभवस्त्रधराऽऽसीन्या, हृष्टा, नित्यव्रतपरायणा, सम्यग् मन्त्रैः अग्नौ हविः समर्पयन्ती, शुभकर्म समाप्तवती। तदा रामः मातुः शुभे अन्तःपुरे प्रविश्य, तां यज्ञाग्नौ हवनं कुर्वतीं ददर्श। तत्र देवकार्याय समुपस्थितं दधि, अक्षतान्, घृतं, मधुपिण्डिकाः, अन्यानि च नैवेद्यानि दृष्टवान्। रघुनन्दनः तत्र तैलभृष्टान् लाजान्, शुक्लमाल्यं, क्षीरपाकं, यवागूं, समिद्धम्, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। तत्र सः शुभवस्त्रपरिधानां, व्रतश्रमकर्शितां, देवताभ्यः जलार्घ्यं ददतीं, शोभायुक्तां मातरं ददर्श। राघवः मातरं उपसृत्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरसि चुम्बति स्म। कौसल्या च, चलनार्हा अपि, मातृस्नेहेन, सौम्यया वाचा राघवं सम्बोधितवती। सा उवाच—"दीर्घायुर्भव, यशस्वी धर्मात्मा च, वंशवृद्धानां महात्मनां राजर्षीणां यथा। पश्य त्वं पितरं राजानं, सत्यव्रतं, सः धर्मात्मा अद्यैव त्वां युवराजे अभिषेक्ष्यति।" ततः आसनं स्वीकृत्य, भोज्ये निमंत्रितः, रामः अञ्जलिं कृत्वा मातरं लघु वाक्यम् अब्रवीत्। सः स्वभावतः विनीतः, प्रणतः, ततो निर्गमनाय उद्यतः, दण्डकारण्यगमनाय संकल्पितः। स उवाच—"देवि, नूनं त्वं महान् आपदागतां न जानासि; एषा ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं यास्यामि—किं मे अनेनासनेन? अरण्यवासस्य कालः इदानीं प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मुनिवत् मांसं परित्यज्य। महाबुद्धिः राजा भरतं युवराज्ये स्थापयति, माम् तु तपस्विव दण्डकारण्यम् निर्वासयति। षड् चाष्टौ वर्षाणि अहं कानने वत्स्यामि, वन्यैः फलमूलैः जीवन्।" एवमुक्त्वा, सा कौसल्या, वनच्छिन्नशालशाखेव, सहसा पतिता, स्वर्गात् पतिता देवता इव। दुःखमपास्य, सुखसंस्कारिता माता, पतिता, बिम्बफलनालवत्, रामः तां दृष्ट्वा, मूर्च्छितां, उत्थापयितुं प्रचक्रमे। सः हस्तेन स्नेहेन, धूलिसंलिप्तं सर्वाङ्गं मातुः स्पृष्ट्वा, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, प्रवाहेण नीतायाः तुरग्याः इव, शनैः उत्थिता। सा सुखसंस्कृता दुःखपीडिता च, समीपे उपविष्टं रामं नरशार्दूलम्, लक्ष्मणश्रवणे स्थिते, इदं वचनम् उवाच—"यदि त्वं मां दुःखाय न जातः स्याः, अहम् अपुत्रिका सन्ती, एतादृशं महद् दुःखं न पश्येयम्। अपुत्रायाः स्त्रियाः केवलं एकं दुःखं मनसि—अपुत्रत्वदुःखम्; अन्यन्नास्ति, पुत्र। अहं पतिसामर्थ्यात् किञ्चित् सुखं सौभाग्यं वा न दृष्टवती; तत् पुत्रे द्रक्ष्यामि इति आशा आसीत्, हे राम। अहं, श्रेयोऽपि सन्ती, गुणहीनाभिः सहभार्याभिः, हृदयविदारकं दुःखदं वचनं श्रोतव्या। स्त्रीणां किम् अन्यत् दुःखतरं, अनन्तदुःखशोकसमन्वितम्, यद् मयि प्राप्तम्? त्वयि सति अपि, अहं एवं उपेक्षिता; त्वयि गते, नूनं मरणमेव निश्चितम्। अहं सदा निगृहीता, पत्या अनिष्टा, कैकेयीगृहे समाना, कदाचित् हीना अपि। यः कश्चित् मां सेवते, अनुचरति वा, कैकेय्याः पुत्रं दृष्ट्वा, सः मयि न किंचिदपि भाषते। तस्या क्रोधसमन्विता वदनं, कठिनवाचं, कथं अहं दारिद्र्यपरिपीडिता सहेयम्, पुत्र? सप्तदश वर्षाणि गतानि, यदा त्वं जातः राघव, दुःखस्य अन्तं काङ्क्षन्त्या मया।" एवं कौसल्या दुःखार्ता, रामं दुःखितं लक्ष्मणं च समीपे उपविष्टं, हृदयविदारकं विलपन्ती, दुःखेन संतप्ता बभूव।