रामः, अपमानितः अपि, कोपं न प्राप्नोति, सर्वेषां कोपहेतून् परिहृत्य, कोपितान् अपि प्रशमयन् अद्यैव इतः प्रस्थितुं निश्चितवान्। तदा राज्ञः अयुक्तबुद्धित्वं सर्वे जीवमात्रा विलपन्ति—सर्वभूतानां पन्थानं राघवं त्यक्त्वा राजा मोहात् वर्तते इति। तेन प्रकारेण राजमहिष्यः, वत्सहीनाः गाव इव, पतिं प्रति आकुल्य रुरुदुः। राजा दशरथः पुत्रशोकविह्वलः, अन्तःपुरे दुःखनिनादं श्रुत्वा, स्वासने पतितः। रामः अपि विषण्णचित्तः, गजेन्द्र इव दीर्घश्वासं कुर्वन्, भ्रात्रा सह स्वमातुः अन्तःपुरं प्रविवेश, आत्मसंयमितः। तत्र सः द्वारस्थं वृद्धं मानितं पुरुषं दृष्टवान्, अन्यांश्च बहून् तत्र स्थितान्। रामदर्शनसमये सर्वे तं अभ्यनन्दन्, जयशब्दैः राघवं विजयस्रेष्ठं स्तुवन्तः। सः प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां वेदविदः वृद्धांश्च राजसम्मानितान् ब्राह्मणान् अपश्यत्। तान् प्रणम्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रीबालवृद्धान् द्वारपालननियुक्तान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्वा शीघ्रं गृहम् प्रविश्य, राममातुः आगमनं तस्याः प्रियपुत्रस्य निवेदयामासुः। तस्मिन्नेव काले कौसल्या रात्रिं ध्यानसमापन्ना, प्रभाते विष्णोः पूजनं पुत्रस्य कल्याणाय कृतवती। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, नियमनिष्ठा, विधिना हविर्दग्नौ जुहूयात्। तत्र रामः मातुः पुण्येऽन्तःपुरे प्रविश्य, ताम् अग्नौ हविः जुहुवतीं अपश्यत्। सः तत्र देवकार्याय समुपकल्पितं दधि, तण्डुलान्, घृतम्, मधुपूपान् च दृष्टवान्। तत्रैव सः लाजान्, श्वेतमाल्यं, पायसं, यवाद्यन्नं, समिधं, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। कौसल्यां शुभवस्त्रधारिणीं, व्रतनिषेधात् कृशां, देवताभ्यः जलं जुहुवतीं, शोभायमानां दृष्ट्वा, रामः समीपमुपेत्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरसि चुम्बित्वा मातरं प्रणनाम। कौसल्या, स्थिरा सती, मातृस्नेहेन स्निग्धं वाक्यम् अब्रवीत्—"दीर्घायुष्मान् भव, कीर्तिमान् धर्मात्मा च, यथा पूर्वं वृद्धा धर्मिष्ठा राजर्षयः। पश्य पितरं त्वां, सत्यप्रतिज्ञं नृपं, अद्यैव सः त्वां युवराजे अभिषेक्ष्यति।" इति उक्त्वा, आसने उपवेश्य, भोजनाय निमन्त्र्य, रामः किञ्चित् मातरं प्राह। रामः, स्वभावतः विनीतः, नम्रः, ततो निर्गमनाय उद्यतः, दण्डकवनगमनाय सज्जः। सः उवाच—"देवि, त्वं न जानासि यत् महद् आपद् आगता; सा दुःखाय ते, वैदेह्याः च, लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकवनं गच्छामि—किं मे अस्य आसनस्य? अधुना वने वासस्य समयः प्राप्तः। चतुर्दश वर्षाणि अहं निर्जने वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसत्यागं कृत्वा मुनिवत्। महाराजः भरतं युवराजे अभिषेचयति, माम् तु तपस्विव दण्डकवनवासाय प्रेषयति। षट् चाष्टौ च वर्षाणि निर्जने वने वत्स्यामि, फलमूलैः जीवन्।" एवम् उक्ते, सा कौसल्या, शालशाखेव छिन्ना, सहसा भूमौ पतिता, स्वर्गात् पतिता देवीव। दुःखं न जानन्तीं मातरं भूमौ पतितां दृष्ट्वा, रामः तामुत्थापयितुं प्रवृत्तः। तस्याः सर्वाङ्गं धूलिना आवृतं पाणिना स्पृशन्, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, वह्निना वह्यमाना अश्वेव, समुत्थिता। सा सुखसंस्कारयुक्ता, दुःखेन पीडिता, समीपे उपविष्टं रामं, लक्ष्मणं च शृण्वन्तं, इदं वाक्यं अब्रवीत्— "यदि त्वं, राघव, मम दुःखाय न जातः स्याः, अहं पुत्रशून्या सती, न किञ्चिद् अतिव्यथां पश्येयम्। अपुत्रस्य स्त्रियाः केवलं एकः शोकः—पुत्रशून्यता; अन्यो नास्ति। न कदापि अहं पत्युः वीर्येण किञ्चिद् सुखं वा श्रेयः वा दृष्टवती; पुत्रे तु तद् द्रष्टुम् आसीत्। अहं, उत्तमा सती, सहभार्याभिः हीना, तासां कटुवचनानि श्रोतव्यम्। किं स्त्रीणां दुःखात् अन्यत्, यदिदं अनन्तं दुःखम् आगतम्? त्वयि सति अपि अहं एवम् अवमानिता, त्वयि गच्छति तु, मृत्युः एव मे निश्चितः। अहं सदा निगृहीता, पत्या अप्रिया, कैकेय्याः गृहे समाना वा, हीना वा। यः कश्चित् मां सेवते, कैकेय्याः पुत्रदर्शनात्, सः मम समीपे अपि न वदति। तस्याः सदैव कोपात्, अहं दारिद्र्ययुक्ता, कथं तां कटुवादिनीं कैकेयीं पश्येयम्, पुत्र?