रामः, सन्तोषमयः सन्ततं गृहं प्रविश्य, विपत्तिं आगतम् अपश्यत्। तत्र सः स्वमित्राणां दुःखं दृष्ट्वा, स्वस्य चित्तस्य विकारं न दर्शयामास। ततः, यत्र रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छति, तत्र अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महान् विलापः कृतवन्त्यः। पितुः आदेशेन, सर्वस्य अन्तःपुरस्य च, रामः तेषां मार्गदर्शकः, शरणं च आसीत्; किन्तु अद्य सः निर्गमिष्यति। यथा सः कौसल्यायाः प्रति सदा व्यवहृतवान्, तथा सर्वेषां प्रति जन्मतः सः राघवः सम्यक् आचारः कृतवान्। अपमानं प्राप्तः अपि सः कोपं न करोति, सर्वेषां कोपितानां शमं करोति; सः अद्य अस्मात् स्थानात् निर्गमिष्यति। हन्त, राजा जीवन्मध्ये विवेकहीनः आचरति, राघवम् परित्यजति, यः सर्वेषां प्राणिनां पथः अस्ति। एवं सर्वाः राजपत्न्यः गोवत्सहीनाः गावः इव विलपन्त्यः, पतिं प्रति विलपं कृतवन्त्यः। राजा, पुत्रस्य शोकदुःखेन पीडितः, अन्तःपुरे दुःखपूर्णं शब्दं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः, दुःखेन आक्रान्तः, गजः इव गम्भीरं श्वासं कृत्वा, भ्रातृसहितः आत्मसंयमेन मातुः अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। तत्र सः वृद्धं, सम्मानितं नरं द्वारस्थं अपश्यत्, तत्र बहवः अन्ये अपि स्थिताः। रामं दृष्ट्वा सर्वे तं स्वागतं कृतवन्तः, जयशब्दैः राघवम् प्रशंसन्तः। प्रथमं कक्षं प्रविश्य, द्वितीयं कक्षे ब्राह्मणान् वेदविदः वृद्धान् राजेन सम्मानितान् अपश्यत्। तान् वृद्धान् प्रणम्य, तृतीयं कक्षे स्त्रियः, बालान्, वृद्धान् च द्वारपालनाय स्थितान् अपश्यत्। ताः हृष्टाः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्त्वा, शीघ्रं गृहं प्रविश्य, रामस्य आगमनं मातरं कौसल्यां ज्ञापयामासुः। तस्मिन्नेव काले, कौसल्या रात्रिं ध्यानमग्ना, प्रभाते विष्णोः पूजनं कृतवती, पुत्रस्य कल्याणाय। सा, रेश्मवस्त्रधारिणी, हृष्टा, नियमनिष्ठा, विधिवत् मन्त्रैः अग्नौ होमं कृतवती, शुभकार्यं समाप्त्य। तदा रामः मातुः शुभं अन्तःपुरं प्रविश्य, तां अग्नौ होमं कुर्वन्तीं अपश्यत्। तत्र देवकार्याय सन्नद्धं दधि, शालि, घृतं, मधुपाकं, अन्यानि च अपश्यत्। रघुनन्दनः तलेषु, श्वेतमाल्येषु, क्षीरान्नं, पायसं, काष्ठं, पूर्णकलशं च अपश्यत्। तां, श्वेतरेश्मवस्त्रधारिणीं, नियमेन कृशां, देवद्रव्यं यजन्तीं, दीप्तिमतीं अपश्यत्। रामः मातरं समीपं गत्वा, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि चुम्बनं कृतवान्। कौसल्या, स्थिरा, पुत्रं राघवम् स्नेहपूर्णं वाक्यं उवाच। "दीर्घायुः, कीर्तिमान्, धर्मिष्ठः च भव; यथा वृद्धाः पुण्यात्मानः राजर्षयः अभवन्। पश्य तव पितरं, राजा धर्मनिष्ठः; सः अद्य एव तव अभिषेकं करिष्यति।" रामः उपविष्टं आसनं स्वीकृत्य, भोजनाय निमन्त्रितः, अञ्जलिं कृत्वा स्वमातरं किंचित् उवाच। सः स्वभावेन विनीतः, नम्रः, तदा दण्डकारण्यं गन्तुं सज्जः अभवत्। "देवि, नूनं त्वं महान् आपदं न जानासि; एषा तव दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि—अस्य आसनस्य मे किम्? वनासनस्य कालः मम आगतः।" "चतुर्दश वर्षाणि अहं एकान्ते वने वसिष्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसं परित्यज्य मुनिवत्। राजा महात्मा भरतं युवराज्यं दत्तवान्, माम् तपस्वीव दण्डकारण्यं प्रेषितवान्। षड् च अष्ट च वर्षाणि अहं एकान्ते वने वसिष्यामि, फलमूलैः जीवन्।" सा, शालशाखेव छिन्ना, आकस्मात् पतिता, दिव्यात् देवीव पतिता। रामः मातरं दुःखदर्शना, कदलीशाखेव पतितां दृष्ट्वा, मूर्च्छितां उत्थापयितुं आरब्धवान्। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं, धूलिना आवृतं, स्पृष्टवान्; सा दुःखिता, मूर्च्छिता, प्रवाहेन क्षिप्ता अश्वकन्या इव उत्थिता। सा, सुखाभ्यस्तास्त्री दुःखेन पीडिता, समीपे उपविष्टं रामं, लक्ष्मणं शृण्वन्तं, उवाच। "यदि त्वं मम दुःखाय न जातः अभवः, पुत्र, अहं निर्भवा इव, महद् दुःखं न पश्येयम्।" "निर्भवायाः एकमेव मनः दुःखं—सन्तानशून्यता; अन्यद् दुःखं नास्ति, पुत्र। अहं कदापि न पश्यामि, पतिसामर्थ्यात्, सुखं वा भाग्यं वा; तत् पुत्रे दृष्टुम् इच्छामि, हे राम।" "अहं, श्रेष्ठा अपि, तव पत्न्यः, हीनाः, अप्रियं हृदयविदारं वचनं श्रोतुम् अर्हामि।" एवं रामः, मातरं कौसल्यां दुःखेन पीडितां, शोकसागरं प्रविश्य, तस्याः दुःखं शमयितुं यत्नं कृतवान्।