बलवांश्चात्मसंयमी रामः स्वप्रभया विराजमानः शरदिन्दुवत् स्वकीयां स्थैर्यलक्ष्मीं न जहाति स्म। स महायशाः धर्मात्मा रामः मधुरया वाचा सर्वान् सत्कृत्य मातुः समीपं प्रविवेश। तमनु भ्राता लक्ष्मणः, स्वधर्मे समन्वितः महातेजाः, स्वदुःखमपि वहन्, अन्वगच्छत्। स रामः प्रहृष्टमना गृहं प्रविश्य, तत्र आपन्नां विपत्तिं दृष्ट्वा, स्वजनानां दुःखभीतः, स्वात्मनः विकारं न दर्शयामास। एवं नवम सर्ग समाप्तः। विंशतितमः सर्गः श्रूयताम्। यदा स नरव्याघ्रः कृताञ्जलिः निर्गतः, तदा अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् क्रन्दः समुत्पन्नः। पितुश्च आदेशेन सर्वस्य चान्तःपुरस्य, रामः तेषां नेतृत्त्वं शरणं चासीत्; अद्य तु स निर्गमिष्यति। यथा कौसल्यायाः सदा आचारः, तथा एव अस्मासु राघवः जात्येव व्यवहरति स्म। स न कदापि कोपयुक्तः, अपमानितोऽपि, कोपहेतून् परिहृत्य, कोपितांश्च प्रशमयन्, अद्य अत्र निर्गमिष्यति। हन्त, राजा जीवतामपि अयुक्तमाचरति, यः राघवं सर्वभूतानां पन्थानं परित्यजति। एवमुक्त्वा राजमहिष्यः वत्सहीनाः धेनुव इव, पतिं प्रति विलपन्त्यः उच्चैः क्रोशन्ति स्म। तं दुःखार्तं राजानं, पुत्रशोकक्लिष्टं, तासां करुणस्वनं शुश्राव, स च स्वासने पतितः। रामः अपि दुःखशोकाभिभूतः गजेन्द्र इव दीर्घं निश्वस्य, भ्रात्रा सह, आत्मसंयमितः, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र स वृद्धं पुरुषं, पूजितं, द्वारे उपविष्टं, अन्यांश्च तिष्ठतः अपश्यत्। तं दृष्ट्वा सर्वे तत्र उपस्थिताः राघवं जयशब्दैः सत्कुर्वन्तः प्रणेमुः। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां स वेदविद्याविदग्धान् ब्राह्मणान्, वृद्धान्, राजपूजितांश्च ददर्श। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रीः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वाररक्षणनियतान् अपश्यत्। ताः प्रहृष्टाः स्त्रियः, आशीः दत्त्वा, शीघ्रं गृहम् प्रविश्य, राममातुः प्रियपुत्रागमनं निवेदयामासुः। तस्मिन्नह्नि, कौसल्या रात्रौ उपवास्य, पुत्रस्य कल्याणकाम्या, प्रभाते विष्णुम् अर्चयामास। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, व्रतपरायणा, सम्यक् मन्त्रैः हव्यं जुहूयात्, विधिवत् शुभक्रियाः कृत्वा। तत्र रामः मातुः पुण्ये अन्तःपुरे प्रविश्य, तां वह्नौ हव्यं जुह्वतीं ददर्श। तत्र दैवकार्याय सज्जीकृतं दधि, शाल्यान्नं, घृतं, मधुकुन्दकानि च ददर्श। तत्रैव स तण्डुलान्, श्वेतमाल्यानि, पायसं, यवागूं, समिधः, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। तां शुक्लवस्त्रधारिणीं, व्रतश्रमकर्शितां, देवतार्चनपरां, दीप्तिमतीं च अपश्यत्। स राघवः मातरं समीपगम्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि चुम्बितवान्। कौसल्या अपि अविचलिता, मातृस्नेहानुगुणं प्रियं वचनं सुतं प्रति अब्रवीत्। "दीर्घायुर्भव, यशस्वी धर्मिष्ठश्च, यथा पूर्वं वृद्धा धर्मज्ञा राजर्षयः। पश्य पित्रं राजानं, राघव, सत्यवृत्तं; अद्यैव स त्वां यौवराज्ये अभिषेचयिष्यति।" रामः उपवेशनं स्वीकृत्य, भोज्यं च आमन्त्रितः, कृताञ्जलिः किंचित् मातरं प्रति अब्रवीत्। स स्वभावतः विनीतः, नम्रः, ततोऽनुज्ञां गृहीत्वा दण्डकवनगमनाय उद्यत आसीत्। "देवि, त्वं नूनं न जानासि यदिदं महदपदं आगतम्; एष ते दुःखाय, वैदेह्याः च लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकवनं गमिष्यामि—किं मे अनेनासनेन? वनासनस्य कालः समुपस्थितः। चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दभक्षः, मुनिवद् मांसवर्जितः। महाराजः तु भरताय राज्यं ददाति, माम् तु तपस्विवत् दण्डकवनं प्रव्राजयति। षट् च, अष्टौ च वर्षाणि अहं वने वत्स्यामि, फलमूलैः जीवन्।" एवमुक्त्वा, सा कौसल्या, कुलिशेन छिन्नशालशाखेव, सहसा भूमौ पतिता, स्वर्गात् पतिता देवीव। रामः अपि मातरं, दुःखमदृष्टपूर्वां, भूमौ पतितां, कदलीदण्डनिभां दृष्ट्वा, मूर्च्छितां समुत्थापयामास। स हस्तेन तां सर्वाङ्गं पांसुलं स्पृष्ट्वा, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, वेगेन प्रवाहितेवार्यघटी, शनैः उत्थिता। सा सुखसंस्कृता दुःखपीडिता, समीपस्थितं राघवं नरव्याघ्रं, उपविष्टं लक्ष्मणं च, दुःखार्ता अब्रवीत्—"यदि त्वं मम दुःखाय न जातः स्याः, अहं पुत्रहीना सती, न कदापि एतादृशं महद् दुःखं दृष्टवती स्याम्।