सर्वे रामस्य महात्मनः सत्यस्य च सेवकाः तस्य मुखे किमपि विकारम् न पश्यन्ति स्म। स बलवान् स्वसंयमितः च, स्वभाविकं शमं न त्यजति स्म, शरदिन्दुवत् स्वदीप्त्या शोभमानः। महायशाः धर्मात्मा रामः मधुरैः वाक्यैः सर्वान् सम्मान्य मातुः समीपं प्रविष्टवान्। तं अनुगच्छति लक्ष्मणः भ्राता, महाबलः, सद्गुणैः रामसमः, स्वदुःखं वहन्। रामः सुखेन पूर्णं गृहं प्रविश्य, तत्र आपन्नं दुःखं दृष्ट्वा, स्वमित्राणां दुःखभीतः, किमपि विकारम् न दर्शयति स्म। ततः विंशः सर्गः श्राव्यः। यदा पुरुषसिंहः रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गतः, तदा अन्तःपुरस्थाः महिलाः महतीं शोकध्वनिं उत्पादयन्ति स्म। पितुः आज्ञया तथा अन्तःपुरजनस्य आज्ञया रामः तेषां मार्गदर्शकः शरणं च आसीत्, किन्तु अद्य सः निर्गमिष्यति। यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति सदैव व्यवहरति, तथा जन्मादारभ्य अस्मान् प्रति अपि राघवः व्यवहतवान्। सः न कदापि कुप्यति, अपमानितः अपि, कोपहेतून् परिहृत्य, क्रुद्धान् शमयित्वा, अद्य इह निर्गमिष्यति। हा, नृपः जीवन्मध्ये विवेकहीनः, राघवम् त्यजति, यः सर्वभूतानां पथः। एवं राजपत्न्यः वत्सहीनाः गोवत् विलपन्ति स्म, पतिं प्रति उच्चैः रुदन्ति स्म। राजा पुत्रशोकात् संतप्तः, तत्रान्तःपुरे भीषणं शोकनिनादं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः दुःखेन संतप्तः, गजवत् दीर्घं श्वसन्, भ्रातृसहितः, स्वसंयमितः, मातुः अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। तत्र सः द्वारस्थं वृद्धं मान्यं पुरुषं अपश्यत्, अन्ये च बहवः समीपे स्थिताः। रामं दृष्ट्वा, सर्वे तं अभिवाद्य, जयशब्दैः राघवं विजयस्रेष्ठं स्तोतुं प्रारभन्त। प्रथमं कक्षं प्रविश्य, द्वितीयं कक्षे ब्राह्मणान् वेदविदः वृद्धान् नृपमान्यः च अपश्यत्। तान् वृद्धान् नमस्कृत्य, तृतीयं कक्षे स्त्रियः बालाः वृद्धाः च द्वाररक्षणे स्थिताः अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्त्वा, गृहं प्रविश्य शीघ्रं रामस्य आगमनं मातरं कौसल्यां सूचयन्ति स्म। तस्मिन्नेव काले कौसल्या रात्रिं ध्यानं कृत्वा, प्रातः विष्णोः पूजनं पुत्रस्य कल्याणं कामयन्ती, कृत्वा। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, व्रतेषु नित्यनिष्ठा, यथाविधि मन्त्रैः अग्नौ हविः समर्प्य, शुभकर्म सम्पन्ना। तदा रामः मातुः शुभं अन्तःपुरं प्रविश्य, तां अग्नौ हविः समर्पयन्तीं अपश्यत्। तत्र दिव्यकर्मार्थं सः दधि, तण्डुलान्, घृतं, मधुकाण्डं, अन्यानि च नैवेद्यानि अपश्यत्। रघुनन्दनः तत्र तलितान् धान्यं, श्वेतमाल्यानि, क्षीरान्नं, पायसं, दारुं, पूर्णकलशं च अपश्यत्। सः तां श्वेतवस्त्रधारिणीं, व्रतानुग्रहात् कृशां, देवताभ्यः आहुतीः समर्पयन्तीं, शोभायमानां अपश्यत्। रामः मातरं समीपं गत्वा बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबितवान्। कौसल्या, अचलस्वभावा, मातृस्नेहात् प्रियं पुत्रं राघवम् स्नेहपूर्णं वाक्यं उवाच। "दीर्घायुः, कीर्तिमान्, कुलयुक्तं धर्मं च प्राप्नुहि, यथा वृद्धाः पुण्यश्लाघ्याः नृपर्षयः प्राप्तवन्तः। पश्य तव पितरं नृपं, सत्यप्रतिज्ञं; अद्य एव स धर्मात्मा तव अभिषेकं करिष्यति।" आसनं स्वीकृत्य, भोजनाय निमंत्रितः राघवः, अञ्जलिं कृत्वा, मातरं किंचित् उवाच। स्वभावतः विनीतः, नम्रः, तदनन्तरं दण्डकारण्यं गन्तुं संकल्प्य, गन्तुं प्रारभते। "हे राज्ञि, नूनं त्वं आगतम् महद् आपदं न जानासि; एषा तव दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि—किं मे एष आसनेन? वनासनस्य कालः अधुना आगतः। चतुर्दश वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसं त्यक्त्वा मुनिवत्। नृपः महत् राज्यं भरताय ददाति, माम् तु तपस्विवत् दण्डकारण्ये निर्वासयति। षट् च अष्टौ वर्षाणि एकाकी वने वत्स्यामि, कन्दफलैः जीवन्।" सा शालशाखा इव काठेन छिन्ना, आकस्मात् पतिता, दिव्यात् स्वर्गात् पतिता देवीव। दुःखं न अनुभूतवती मातरं, कदलीदलवत् पतितां दृष्ट्वा, रामः मूर्च्छितां उत्थापयितुं प्रारभते। सः हस्तेन तस्याः सर्वं शरीरं, धूलिना आवृतं, स्पृशति, सा दुःखिता मूर्च्छिता जलप्रवाहे क्षिप्ता अश्ववत् उत्थिता। सा सुखानुगता, दुःखेन संतप्ता, समीपे स्थितं रामं नरसिंहं प्रति, लक्ष्मणः शृण्वन्, वाक्यं उवाच।