रामः, दुःखमात्मनि निगृह्य, इन्द्रियाणि च संयम्य, स्वनिग्राहकः सन् मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तत्रानिष्टं वार्ताम् आनयत्। तस्य महात्मनः सत्यस्य च रामस्य मुखे कापि विक्रिया न दृष्टा, सर्वे तस्य कीर्तिमन्तः परिचारकाः अपि तां न वेदितुम् अशक्नुवन्। स महाबाहुः स्वात्मसंयमेन युक्तः स्वाभाविकं शमं न जहौ, शरदिन्दुवत् स्वतेजसा दीप्तिमानिव स्थितः। स कीर्तिमान् धर्मात्मा रामः मधुरैः वाक्यैः सर्वान् सम्मानयन् मातुः समीपं प्रविवेश। तस्य भ्राता लक्ष्मणः अपि महाबलः सदृशगुणसम्पन्नः स्वदुःखमनुस्मरन् तं अन्वयात्। रामः तं हर्षपूर्णं गृहम् प्रविश्य, आपन्नविपत्तिं दृष्ट्वा, स्वमित्राणां दुःखभीतः किमपि विकारं न दर्शयामास। ततः एकोनविंशत्युत्तरद्वादशसर्गे, स पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा निर्गतः, तदा अन्तःपुरनारीणां महान् क्रन्दनरवः समुत्पन्नः। पितुः आज्ञया च अन्तःपुरस्य च, रामः तेषां मार्गदर्शकः शरण्यश्चासीत्, स तु अद्य प्रस्थितः। यथा सः कौसल्यायाः प्रति सर्वदा आचरत्, तथा अस्मासु अपि स राघवः जात्यादारभ्य सदा एव व्यवहत। सः कदापि अपमानितः सन् कोपं न गच्छति, कोपहेतूंस्त्यजति, कोपितांश्च प्रसीदयन् अद्य अस्मात् गृहे निर्गमिष्यति। हन्त, राजा जीवन्मात्रेषु मूढः, यः राघवं त्यजति, सः सर्वभूतानां पन्थाः। एवं राजमहिष्यः वत्सविहीनाः गाव इव, पतिस्मरणात् प्रलप्य बभूवुः। राजा पुत्रशोकात् संतप्तः, ताः भयङ्कराः विलापध्वनिं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः दुःखसंविग्नः गजेन्द्र इव दीर्घश्वासं कुर्वन्, भ्रात्रा सहितः आत्मसंयम्य मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र द्वारदेशे वृद्धं मान्यं नरं ददर्श, तस्य च समीपे बहून् स्थितान्। तम् आगतम् दृष्ट्वा सर्वे तत्र उपस्थिताः, जयशब्दैः विजिगीषुं राघवं स्तुत्वा, अभिवादयन्। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां वेदविदः वृद्धान् ब्राह्मणान् राजमान्यान् अपश्यत्। तान् अभिवाद्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रीः, बालान्, वृद्धांश्च द्वारपालनव्यग्रान् ददर्श। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादान् दत्वा शीघ्रं राममातुः प्रियपुत्रागमनं निवेदयामासुः। तस्मिन्काले कौसल्या रात्रिं ध्यानस्थित्या यापयित्वा, पुत्रस्य श्रेयसे प्रातः विष्णुम् उपास्ते स्म। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, नियमनिष्ठा, सम्यक् मन्त्रैः अग्नौ हविंषि जुहाव, श्रेयस्कामया। तत्र रामः मातुः पुण्यां कक्ष्यां प्रविश्य, तां यज्ञकर्मसु प्रवृत्तां ददर्श। तत्र देवकार्यार्थं दधि, अक्षतान्, घृतम्, मधुपूपांश्चान्यांश्च समुपस्थापितान् अपश्यत्। स रघुनन्दनः लाजान्, श्वेतमाल्यं, पायसं, यवागू, समिधः, पूर्णकुम्भांश्च ददर्श। तां शुभवस्त्रधारिणीं, नियमक्लेशात् कृशां, देवपूजायाम् प्रवृत्तां, शोभायुक्तां अपश्यत्। रामः समीपगत्य मातरं बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरस्युपघ्राय चुंबितवान्। कौसल्या अप्रकम्प्या स्नेहातिशयेन पुत्रं राघवं मधुरैः वाक्यैः संबोधितवती। सा तं आशीर्वादं दत्त्वा, "दीर्घायुष्मान्, कीर्तिमान्, कुलधर्मानुरूपधर्मा भूयाः, यथा वृद्धाः पुण्यशीलाः राजर्षयः," इति उवाच। पुनः सा तं अवदत्, "पश्य पितरं राजानं राघव, सत्यव्रतम्; स एव अद्य त्वां युवराजे पदे अभिषेचयिष्यति।" तस्यां उपवेश्य, भोजनाय निमन्त्रितः स राघवः अञ्जलिं कृत्वा मातरं किंचित् उवाच। सः स्वभावविनीतः, प्रणतः, दण्डकारण्यगमनाय उद्युक्तः, मातरं निर्गच्छन्निव प्रवृत्तः। "देवि, त्वं नूनं न जानासि या महती आपदागताऽस्ति; एषा तव दुःखाय, वैदेह्याः च लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि, किमिदानीं मया अस्य आसनस्य? वनासनस्य एव समयः प्राप्तः। चतुर्दश संवत्सराणि एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दैः जीवन्, मांसं त्यक्त्वा मुनिवद्। राजा युवराज्यं भरताय ददाति, माम् तु वने प्रव्राजयति। षट् च अष्टौ च वर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, वन्यैः फलमूलैः जीवन्।" इति श्रुत्वा सा कौसल्या, इव शालशाखा काष्ठच्छेदकेन छिन्ना, सहसा पतिता, स्वर्गादपि पतिता देवीव। दुःखमदृष्टपूर्वं मातरं पतितां दृष्ट्वा, रामः तां उत्थापयितुम् आरब्धवान्। सः हस्तेन तस्याः सर्वाङ्गं धूलिपरिषिक्तं स्पृशन्, सा दुःखिता मूर्च्छिता च, प्रवाहितया अश्व्या इव, शनैः समुपवर्तत। एवं रामस्य मातुः गृहे आगमनं, तत्र स्थितानां जनानां दर्शनं, कौसल्या देवीया सह संवादश्च, सर्वं यथाशास्त्रं प्रवृत्तम्।