सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, अश्रुपूर्णनेत्रः क्रोधेन च दीप्तः, रामस्य पृष्ठतः अनुगच्छन् ययौ। रामः तु, यज्ञोपकरणानि यानि तस्याभिषेकाय समुपकल्पितानि तानि प्रदक्षिणीकृत्य, शनैः शनैः तस्मात् निष्क्रम्य, तेषु दृष्टिं नापसारयत्। राज्यलाभस्य हानिः तस्य महत् तेजः न हीनयामास, सर्वैः प्रियत्वात्, यथा क्षीणचन्द्रस्य शीतांशो न शोभां हापयति। सः वनं गन्तुम् इच्छन्, पृथिवीं परित्यक्तुम् उद्दिश्य, मनसः विकारं न दर्शयामास, लोकातीत इव स्थितः। शुभश्वेतच्छत्रं सुशोभनव्यजनं च तिरस्कृत्य, स्वजनं, रथम्, नगरवासिनः, पुरजनान् च विसर्ज्य, दुःखमन्तरात्मनि धारयन्, इन्द्रियाणि निगृह्य, आत्मसंयतः, मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तत्र अप्रियं वार्तां वहन्। तस्य महात्मनः सत्यस्य रामस्य सर्वे महाजनाः परिचारकाः अपि तस्य मुखे विकारं न पश्यन्ति स्म। महाबाहुः सः आत्मसंयम्य, स्वप्रभावे स्थिरः, शरदिन्दुवत् स्वतेजसा दीप्तिमान्, स्वभावं न मुमोच। सः रामः, महायशाः धर्मात्मा, सर्वान् मधुरभाषणैः सम्मानयन्, मातुः समीपं प्रविवेश। तं भ्रातरं महाबलम्, सद्गुणसम्पन्नं, स्वदुःखं वहन्तं लक्ष्मणः अन्वगच्छत्। सः रामः, सानन्दं गृहं प्रविश्य, तत्रापदं दृष्ट्वा, स्वमित्राणां दुःखभीतः, मनसि कम्पं न दर्शयामास। ततः विंशतितमः सर्गः आरभ्यते। यदा सः नरशार्दूलः अञ्जलिपुटः निर्गतः, तदा अन्तःपुरस्त्रियः महतीं क्रन्दनध्वनिं अकुर्वन्। पितुः आदेशेन, सर्वस्य च अन्तःपुरस्य, सः रामः तेषां सर्वेषां मार्गदर्शकः शरण्यश्च आसीत्, किन्तु अद्य सः निर्गमिष्यति। यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति सदैव आचरति, तथा अस्मान् अपि राघवः जन्मतः एव सदा संवर्तते। सः कदापि अपमानितः अपि न क्रुध्यति, क्रोधहेतून् वर्जयति, क्रुद्धान् च शमयन्, अद्य अस्मात् गच्छिष्यति। हन्त, नः राजा जीवेषु अविवेकीव आचरति, यः सर्वभूतानां पन्थाः राघवं परित्यजति। एवमुक्त्वा, सर्वाः राजमहिष्यः वत्सवियोगिन्यः गाव इव, पतिं प्रति विलपन्त्यः उच्चैः अक्रन्दन्। राजा पुत्रशोकविह्वलः, ताः अन्तःपुरे दुःखपूर्णाः निनादान् श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः, दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घश्वासं विसृजन्, भ्रात्रा सह आत्मसंयम्य, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र सः वृद्धं पुरुषं, मह्यादृतं, द्वारस्थं, अन्यांश्च बहून् समीपस्थांश्च अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, उपस्थिताः सर्वे रामं अभिवाद्य, राघवं जयशब्दैः स्तुवन्तः अभिनन्दन्। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायां वेदविदः वृद्धान् ब्राह्मणान्, राज्ञा पूजितान् अपश्यत्। तान् वृद्धान् प्रणम्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च द्वारपालनदक्षान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादं कृत्वा, शीघ्रं रामस्य आगमनं मातरं निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे, कौसल्या रात्रिम् उपवास्य, पुत्रस्य कल्याणकाम्यया प्रभाते विष्णोः पूजनं कृत्वा, शुभवस्त्रधारिणी, सदा व्रतानुष्ठानेन तुष्टा, हविषा अग्नौ सम्यक् मन्त्रैः आहुतीः जुहूयात्। तस्याः समीपे, देवकार्याय समुपकल्पितं दधि, तण्डुलाः, घृतं, मधुपूपाः, अन्यानि च नैवेद्यानि रामः अपश्यत्। तत्रैव च सः रघुनन्दनः लाजान्, श्वेतमाल्यं, पायसं, यवागूं, समिदः, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। सा तु शुभवस्त्रधारिणी, नियमक्लेशात् कृशा, देवतानां तर्पणं कुर्वती, शोभायुक्ता बभौ। रामः तदा मातरं उपगम्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि चुम्बित्वा, प्रणम्य तस्थौ। सा कौसल्या, स्थिरा, मातृस्नेहेन सौम्यैः वाक्यैः राघवं अभ्यनन्दत्। "दीर्घायुष्मान्, कीर्तिमान्, धर्मात्मा च भव," इति पुत्रं शशंस, यथा वृद्धाः पुण्यशीलाः राजर्षयः। "पश्य पितरं राजानं, सत्यप्रतिज्ञं; अद्यैव सः धर्मात्मा त्वां युवराजं अभिषेक्ष्यति," इति अवदत्। रामः तु, उपवेशनं स्वीकृत्य, भोजनाय आमन्त्रितः, अञ्जलिं कृत्वा, मातरं स्वल्पं भाषते स्म। स्वभावेन विनीतः, नम्रः, दण्डकारण्यं प्रति गन्तुम् उद्यतः, ताम् अनुमत्य मातरं प्रति उवाच— "देवि, त्वं नूनं न जानासि एतत् महद् आपदं प्राप्तम्; एषा ते दुःखाय, वैदेह्याः लक्ष्मणस्य च। अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि—किं मे अनेन उपवेशनम्? इदानीं मम वनवासस्य कालः प्राप्तः। चतुर्दशवर्षाणि अहं एकाकी वने वत्स्यामि, मूलफलकन्दभक्षः, मांसत्यागी मुनिवद् आचरन्।