रामस्य वचनानि श्रुत्वा, स राजा दुःखेन अभिभूतः, शोकवशात् वाक्यं वक्तुं न अशक्नुवन्, सः उग्रं रुदितम् आरब्धवान्। तदा तेजस्वी रामः, पितुः पादयोः प्रणम्य, तस्याः कैकेय्याः अपि, या तस्य अयुक्ता आसीत्, पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। रामः, पितरं च कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वमित्रान् अपश्यत्। तं अनुवर्तमाने लक्ष्मणे, सुमित्रानन्दनः सः, अश्रुपूर्णलोचनः, क्रोधाग्निना दह्यमानः, रामस्य पृष्ठतः ययौ। रामः, यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणं कृत्वा, तानि विमुखः न सन्, शनैः शनैः गन्तुं आरब्धवान्। राज्यहरणेन तस्य तेजः न हीनम् अभवत्, सः सर्वैः प्रियः आसीत्, यथा क्षीयमाणे अपि शशिनि सौम्यतेजः न क्षीयते। वनं गन्तुम् इच्छन् अपि, भूमिं परित्यक्तुम् इच्छन् अपि, तस्मिन् किञ्चित् अपि चित्तविक्षेपः न दृष्टः, सः इव लोकातीतः अभवत्। शुभं श्वेतच्छत्रं, सुशोभितं चामरं, स्वजनान्, रथं, नागरान्, नगरवासिनः च, सः त्यक्त्वा प्रेषितवान्। दुःखम् अन्तरे मनसि धारयन्, इन्द्रियाणि निगृह्य, स आत्मवांश्च रामः, मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि सा दुःखवार्ता तत्र आनीता। तस्य महात्मनः सत्यस्य रामस्य, सर्वे परिचारकाः, तस्य मुखे किञ्चित् अपि विकारम् न अपश्यन्। बली, आत्मनिग्रहवान् च सः, स्वाभाविकं धैर्यं न जहौ, शरत्कालचन्द्रमाः इव स्वतेजसा प्रकाशमानः। यशस्वी धर्मात्मा रामः, मधुरैः वाक्यैः सर्वान् पूजयन्, मातुः समीपम् प्रविवेश। लक्ष्मणः अपि, सः भ्राता, महावीर्यः, सदृशधर्मा, स्वदुःखं वहन्, अन्वयात्। गृहम् प्रविश्य, महानन्देन युक्तः सन्, तत्र आपत्तिं दृष्ट्वा, सः स्वमित्राणां क्लेशभीतः, किञ्चित् अपि विकारम् न दर्शयामास। तत् विंशतितमं सर्गं शृणुत। अथ सः पुरुषव्याघ्रः, अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरे स्त्रीणां महती क्रन्दनध्वनिः अभवत्। पित्रा च अन्तःपुरजनैः च आदेशितः रामः, तेषां मार्गदर्शकः शरण्यः च आसीत्, किन्तु अद्य सः गमिष्यति। यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति आचरत्, तथा एव राघवः जन्मतः अस्मान् प्रति अपि आचरत्। सः कदापि न कुप्यति, अपमानितः अपि, सर्वान् कोपहेतून् परिहरन्, क्रुद्धान् प्रशमयन्, अद्य अस्मात् गमिष्यति। हन्त, अस्माकं राजा, जीवेषु अयुक्तवत् आचरति, सः राघवं परित्यज्य, येन सर्वे प्राणीणां मार्गः प्रदत्तः। एवं सर्वाः राजपत्नीः, वत्सवियुक्ताः गावः इव, निपीडिताः पतिं प्रति विलपन्त्यः उच्चैः रुरुदुः। राजा, पुत्रशोकात् संतप्तः, अन्तःपुरे दुःखध्वनिं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः, गाढदुःखेन अभिभूतः, गजेन्द्र इव दीर्घश्वासं कुर्वन्, भ्रात्रा सह, आत्मनिग्रहं कृत्वा, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र सः द्वारि स्थितं वृद्धं मान्यं पुरुषं, अन्यांश्च तत्र स्थितान् अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, सर्वे तत्र उपस्थिताः, रामं अभिवाद्य, राघवस्य जयशब्दैः स्तुतिं च कृतवन्तः। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायाम् वेदविद्याः वृद्धाः राजमान्याः ब्राह्मणान् अपश्यत्। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयकक्ष्यायाम् स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वारपालनपरान् अपश्यत्। ताः हृष्टाः स्त्रियः, आशीः दत्त्वा, शीघ्रं गृहम् प्रविश्य, रामस्य आगमनं मातरं प्रति न्यवेदयन्। तस्मिन् काले, कौसल्या रात्रौ ध्यानं कृत्वा, प्रभाते विष्णोः पूजनं कुर्वन्ती, पुत्रस्य कल्याणार्थम्। सा शुभवस्त्रधारिणी, हृष्टा, नियमपरायणा, शुभकर्माणि कृत्वा, विधिवत् मन्त्रैः अग्नौ हविर्ददौ। ततः रामः, मातुः शुभे अन्तःपुरे प्रविश्य, तां यजमानां ददर्श। तत्र सः देवकर्मार्थं सिद्धानि दधि, तण्डुलान्, घृतं, मधुपाकं, अन्यानि च ददर्श। रघुनन्दनः लाजान्, श्वेतमाल्यं, क्षीरपाकं, पायसं, समिद्धम्, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। तां शुभवस्त्रधारिणीं, नियमकृशां, देवताभ्यः जलार्घ्यं ददतीं, शोभायुक्तां, सः अपश्यत्। राघवः मातरं समीपगम्य, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि चुंबितवान्। कौसल्या, अचलस्नेहा, मातृस्नेहानुरागात्, प्रियवाक्यैः पुत्रं राघवम् उवाच। “दीर्घायुः भूयाः, कीर्तिमान् धर्मनिष्ठश्च भव, यथा वृद्धाः पुण्यशीलाः राजर्षयः अभवन्। पश्य तव पितरं, धर्मिष्ठं राजानम्, अद्यैव सः त्वां युवराजं अभिषेक्ष्यति।” आसने उपवेश्य, भोजनाय निमन्त्र्य, राघवः अञ्जलिं कृत्वा, मातरं किंचित् अब्रवीत्। सः स्वभावतः विनीतः, नम्रः, ततः दण्डकारण्यं प्रति निर्गमाय, मातरं प्रति निवृत्तिं कर्तुम् आरब्धवान्।