भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च यथोचितं सेवेत; एवं त्वमपि आचर, एष धर्मः सनातनः इति रामेण उक्तं श्रुत्वा, स पिता शोकसम्भ्रान्तः, दुःखवशात् वाक्यम् अपि न शशाक वक्तुम्, प्रचण्डं रुदनं चक्रे। तदा तेजस्वी रामः, मूर्च्छितस्य पितुः पादयोः, तथा तस्याः अनर्हायाः कैकेय्याः अपि पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वमित्रान् अपश्यत्। तं समनुयाय लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दवर्धनः, अश्रुपूर्णलोचनः, कोपात् दह्यमानः। रामः, यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य, तानि अपसृत्य, तेषां दृष्टिं न मोचयन् शनैः निर्जगाम। राज्यलाभे नष्टे अपि, तस्य महत् तेजः नापगच्छत्; स सर्वैः प्रियः, शीतांशुमतः क्षयमाने अपि शोभायाः नापचयः यथा। वनं गन्तुम् इच्छन्, पृथिवीं च परित्यक्तुम् उद्यतः, तस्मिन् मनोविकारः न दृश्यते स्म, स जगतः परः इव। शुभ्रच्छत्रं सुशोभनचामरं च, स्वजनान् रथं नगरवासिनः च, सर्वान् विसर्जयामास। दुःखं मनसि निधाय, इन्द्रियाणि निगृह्य, आत्मसंयतः सः, मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि अप्रियं वार्ताम् वहन्। महात्मनः सत्यस्य रामस्य सर्वे परिचारकाः, तस्य मुखे विकारं नापश्यन्। महाबाहुः जितेन्द्रियः सः, स्वभाविकं धैर्यं न जहौ, शरदिन्दुः स्वतेजसा यथा। महाकीर्तिः धर्मात्मा रामः, मधुरैः वाक्यैः सर्वान् सम्पूज्य, मातुः समीपं प्रविवेश। वीर्यसम्पन्नः भ्राता लक्ष्मणः, सदृशगुणः, स्वदुःखं वहन्, अन्वगच्छत्। सः रामः, आनन्देन गृहम् प्रविश्य, तत्र आपदं दृष्ट्वा, मित्राणां शोकभीतः, मनसि विकारं न दर्शयामास। एवं विंशतितमः सर्गः श्रोतव्यः। सः पुरुषर्षभः, अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् क्रन्दः उत्पन्नः। पित्रा च सर्वैश्च अन्तःपुरस्थैः आज्ञापितः रामः, तेषां मार्गदर्शकः शरणं चासीत्; अद्य तु सः गमिष्यति। यथा सः कौशल्यां प्रति आचरत्, तथा अस्मासु अपि जन्मतः एव राघवः व्यहारति स्म। अपमानितः अपि, सः कोपं न करोति, सर्वकारणानि कोपस्य परिहृत्य, क्रुद्धान् शमयन्, अद्य अस्मात् गच्छिष्यति। हन्त, जीवेषु राजा अज्ञानं आचरति, सः राघवं परित्यज्य, येन सर्वे प्रजाः पथ्यन्ते। एवं सर्वाः राजपत्नीः, वत्सहीनाः गावः इव, पतिं प्रति उच्चैः विलपन्त्यः। पुत्रशोकसम्पीडितः राजा, ताः भीषणाः विलापध्वनिं श्रुत्वा, स्वे आसने पतितः। रामः, शोकाभिभूतः, दीर्घं निश्वस्य, भ्रात्रा सह आत्मसंयमितः, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र द्वारि स्थितं वृद्धं महान्तं मान्यं पुरुषं, अन्यांश्च बहून् तिष्ठतः अपश्यत्। रामं दृष्ट्वा, सर्वे तं प्रणम्य, जयशब्दैः राघवं विजयसर्वश्रेष्ठं स्तुतवन्तः। प्रथमं कक्षं प्रविश्य, द्वितीयकक्षे वेदविदः वृद्धान् ब्राह्मणान् राजपूजितान् अपश्यत्। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयकक्षे स्त्रीः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वाररक्षणपरान् अपश्यत्। प्रहृष्टाः ताः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्त्वा, शीघ्रं रामस्य आगमनं मातरं निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे कौशल्या, रात्रौ ध्याननिष्ठा, प्रभाते विष्णुपूजां कृत्वा, पुत्रस्य कल्याणाय यत्नमकरोत्। सा शुभवस्त्रधारिणी, प्रहृष्टा, नियमपरायणा, मन्त्रसम्पन्नैः अग्नौ हव्यानि जुहाव। ततः रामः मातुः पुण्यां अन्तःशालां प्रविश्य, तां देवतार्चनव्यग्रां दृष्टवान्। तत्र दैवकार्याय समुपकल्पितं दधि, तण्डुलान्, घृतं, मधुपाकं, अन्यानि च हव्यानि अपश्यत्। रघुनन्दनः लाजान्, शुक्लमाल्यं, पायसं, यवागूं, समिधः, पूर्णकलशांश्च अपश्यत्। तां शुभवस्त्रधारिणीं, नियमकृशां, देवताभ्यः अर्घ्यं ददतीं, शोभायुक्तां अपश्यत्। रामः मातरं समीपमुपेत्य, बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरसि च चुंबितवान्। अचला कौशल्या, मातृस्नेहेन, स्नेहपूर्णं मधुरं वाक्यम् उक्तवती— “दीर्घायुष्मान्, कीर्तिमान्, कुलधर्मानुसारिणः भूयाः, यथा वृद्धाः धर्मिष्ठाः राजर्षयः। पश्य तव पितरं, नृपं, सत्यप्रतिज्ञं; सः अद्य एव त्वां युवराजं करिष्यति।” आसनं स्वीकृत्य, भोज्यं निमन्त्र्य, राघवः अञ्जलिं कृत्वा, किंचित् मातरं प्रति अब्रवीत्।