रामः तदा मातरं अभ्यनुज्ञाय सीतां च समाश्वास्य अद्यैव दण्डकवनं गच्छामि इति निश्चयम् अकुरुत्। भरतः राज्यं पालयतु पितरं च यथोचितं सेवेत; त्वं अपि तथा आचर, एषा हि सनातनधर्मः। रामस्य वचः श्रुत्वा स पिता दुःखेन अभिभूतः, शोकात् वाचं अलभमानः, उच्चैः रुदितुम् आरभत। ततः तेजस्वी रामः पितुः पादयोः तथा तस्याः अनार्हायाः कैकेय्याः अपि पादयोः प्रणम्य भूमौ पतितः। तं पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य रामः अन्तःपुरं विहाय स्वान् मित्राणि ददर्श। लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः अश्रुपूर्णनेत्रः क्रोधात् ज्वलन् तं अनुवर्तते स्म। रामः यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शनैः तानि निरीक्षन् तत्रतः निर्गच्छति स्म। राज्य-हानिः तस्य तेजः नापहत, सर्वैः प्रियः स चन्द्रमाः शीतांशुः अपि क्षीणः स्वसुन्दर्यम् न हिनस्ति इत्येव। वनगमनम् इच्छन् भूमिं परित्यक्तुम् उद्यतः स रामः मनसि किंचित् विकारम् न दर्शयति स्म, लोकात् अतिवर्तितः इव। शुभं श्वेतच्छत्रं सुशोभितं चामरं च त्यक्त्वा, स्वजनं रथं नागरिकान् नगरवासिनः च विसर्जयामास। दुःखं मनसि निधाय इन्द्रियाणि निगृह्य, आत्मसंयमी रामः मातुः गृहम् अप्रियवार्तया प्रविष्टः। तस्य मुखे किंचित् विकारम् न वेदुः सर्वे धर्मिष्ठाः परिचारकाः। महाबाहुः आत्मसंयमी रामः स्वभावं न जहौ, शरदिन्दुः स्वदीप्त्या दीप्तः इव। महायशाः धर्मात्मा रामः मधुरैः वाक्यैः सर्वान् सम्मान्य मातुः समीपं प्रविष्टः। लक्ष्मणः तस्य वीर्यवान् भ्राता, गुणैः समः, स्वदुःखं वहन् अनुगच्छति स्म। रामः गृहम् प्रविश्य, महोत्साहेन, आपदं दृष्ट्वा, मित्राणां दुःखं चिन्तयन् किंचित् विकारम् न दर्शयामास। तत् विंशतितमः सर्गः श्रोतव्यः। स पुरुषसिंहः रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरे स्त्रीणां महाः क्रन्दनः अभवत्। पितुः तथा सर्वस्य अन्तःपुरस्य आज्ञया रामः तेषां मार्गदर्शकः शरणं च आसीत्, अद्य तु स निर्गमिष्यति। यथा स मातरं कौसल्यां प्रति आचरति, तथा एव राघवः जन्मात् सर्वासु अपि आचरति स्म। तं कदापि कोपितः न भवति, अपमानं अपि सहते, क्रुद्धान् सम्मार्जयन् अद्य गच्छति। हन्त, राजा जीवन्मध्ये विवेकं न करोति, राघवम् सर्वभूतानां मार्गम् उत्सृज्य। एवं सर्वा राजपत्नीः वत्सहीनाः धेनवः इव, स्वपत्न्यं पतिं विलपन्ति स्म। पुत्रदुःखेन पीडितः राजा अन्तःपुरे दुःखरवं श्रुत्वा आसने पतितः। रामः दुःखेन व्याकुलः गजः इव गम्भीरं श्वसन्, भ्रातृसहितः आत्मसंयमी मातुः अन्तःपुरं प्रविष्टः। तत्र द्वारस्थं वृद्धं पूजितं नरं, अन्यांश्च समीपस्थाः ददर्श। रामं दृष्ट्वा सर्वे उपस्थिताः तं अभिवाद्य जयशब्दैः राघवम् विजयीं स्तुवन्ति स्म। प्रथमं कक्षं प्रविश्य, द्वितीयं कक्षं ब्राह्मणान् वेदविदः वृद्धान् राजपूजितान् ददर्श। तान् वृद्धान् अभिवाद्य, तृतीयं कक्षं स्त्रीणां बालानां वृद्धानां च द्वाररक्षणे स्थितान् ददर्श। ताः प्रमुदिता स्त्रियः आशीः दत्त्वा गृहम् प्रविश्य शीघ्रं रामस्य आगमनं मातरं निवेदयामासुः। तदा कौसल्या रात्रौ ध्यानं कृत्वा प्रातः विष्णोः पूजनं पुत्रस्य शुभाय अकुरुत्। सा रेश्मवस्त्रधारिणी, प्रमुदिता, व्रतेषु नित्यनिष्ठा, अग्नौ विधिवत् मन्त्रैः हविः समर्प्य शुभकर्म समाप्तवती। तदा रामः मातुः शुभं अन्तःपुरं प्रविश्य तां अग्निहोत्रे स्थितां ददर्श। तत्र देवपूजनाय दधि, शालि, घृतं, मधुपाकं, अन्यानि च नैवेद्यानि ददर्श। रघुनन्दनः लाजान्, श्वेतमाल्यं, क्षीरान्नं, पायसं, समिधः, पूर्णकलशान् च ददर्श। सा श्वेतरेश्मवस्त्रधारिणी, व्रतानुष्ठानात् कृशा, देवद्रव्यैः देवपूजायाम्, दीप्तिमती ददर्श। राघवः मातरं समीपं गत्वा बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबनं कृतवान्। कौसल्या, अचलभावा, मातृस्नेहेन प्रियवाक्यैः पुत्रं राघवम् अभ्यभाषत्। तव आयुः, कीर्ति, धर्मः च वंशानुकूलः भूयात्, यथा वृद्धाः धर्मिष्ठाः राजर्षयः महात्मनः। पश्य तव पितरं राजानं, सत्यवचनं; अद्यैव स धर्मात्मा तव अभिषेकं करिष्यति।