रामः कैकेयीमिदं सान्त्वयन् उवाच—"नाहं लाभकाङ्क्षी, देवि, न चाहं लोके जीवितुम् उत्सहे। मुनिवद् धर्मनिष्ठं मां विद्धि। यत् तत्र तव प्रीतये शक्यं कर्तुम्, तत् सर्वं मया कृतं, प्राणानपि परित्यज्य। न हि पितुः सेवा तदाज्ञापालनात् परो धर्मः अस्ति। पित्रा मया प्रत्यक्षं न उक्तमपि, तव वचनेनैव अहं चतुर्दशवर्षाणि अरण्ये वत्स्यामि। नूनं त्वं मयि न किंचित् गुणमपेक्षसे, यतः त्वं मम गुरुः सती, राजानं मयि विषये भाषसे। मातरं अभिवाद्य, सीतां च सान्त्वयित्वा, अद्यैव दण्डकारण्यं गच्छामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च यथोचितं सेवेत—एष धर्मः सनातनः। त्वमपि तथैव आचर।" एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, स पिता दुःखेन विवर्णः, शोकसंतप्तः, वाक्यं वक्तुं अशक्तः, उच्चैः रुरोद। तदा रामः, पितुः पादयोः प्रणम्य, कैकेय्याः अप्यनर्हायाः पादयोः प्रणम्य, भूमौ निपपात। तदनन्तरं रामः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, अन्तःपुरात् निर्गत्य स्वमित्रान् अपश्यत्। लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णलोचनः, कोपेन दह्यमानः, पृष्ठतः अनुगतः। रामः तैः यज्ञोपकरणैः प्रदक्षिणं कृत्वा, तेषु अपाकृष्यमाणः, शनैः शनैः प्रस्थितः। राज्यलाभेन तस्य तेजः नापचीयत, सर्वैः प्रियः स सुमेरुवत् शीतांशुना चन्द्रेण यथा शोभते। स वनगमनं कर्तुम् इच्छन् अपि, मनसि विकारं न दर्शयामास, लोकातीत इव स्थितः। शुभ्रच्छत्रं चारुचामरं च त्यक्त्वा, स्वजनान्, रथं, नागरिकान्, पुरवासिनः च विसर्ज्य, दुःखं हृदि धारयन् इन्द्रियसंयमी मातुः गृहम् प्रविवेश। तत्रापि तस्य मुखे विकारो न कश्चित् दृष्टः। महाबाहुः स्वात्मनियतः, शरत्कालचन्द्रमाः इव स्वतेजसा शोभमानः, स्वभावं न जहौ। स रामः, महायशाः, धर्मात्मा, सर्वान् मधुरैः वाक्यैः पूजयन्, मातुः समीपम् प्रविवेश। लक्ष्मणः अपि, महाबलः, सदृशगुणः, स्वदुःखं वहन्, तं अन्वगच्छत्। स रामः, प्रमुदितं गृहं प्रविश्य, विपत्तिं दृष्ट्वा, स्वमित्रदुःखभीतः, स्वयम् उद्वेगं न दर्शयामास। एवं विंशतितमः सर्गः। तदा रामः कृताञ्जलिः निर्गच्छन्, अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् क्रन्दनस्वनः समजायत। पितृवचनात्, सर्वेभ्यः अन्तःपुरजनैः च आदेशितः, रामः तेषां मार्गदर्शकः शरण्यः च आसीत्, अद्य तु गन्ता। स यथा मातरं कौसल्यां प्रति आचरति, तथा एव सर्वासां प्रत्यगात् जन्मनः प्रभृति। स न कदापि कोपं गच्छति, अवमानितः अपि, सर्वान् कोपितान् शमयित्वा, अद्य गन्ता। हन्त, राजा अज्ञः जीवताम् मध्ये, स राघवं सर्वभूतानां मार्गं त्यजति। एवं सर्वाः पत्न्यः वत्सहीनगाव इव, स्वपतेः कृते उच्चैः विलप्य रुरुदुः। पुत्रशोकाभिभूतः राजा, ताः दुःखस्वनान् श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः, दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घनिःश्वसितः, भ्रात्रा सह, स्वसंयमितः मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र स वृद्धं नरं, पूजितं द्वारस्थं, अन्यांश्च तत्र स्थितान् अपश्यत्। रामदर्शनसमये सर्वे तं अभ्यनन्दन्, "जय जय" इति स्तुवन्तः विजयी राघवः इति। प्रथमकक्षां प्रविश्य, द्वितीयकक्षायां वेदविदः ब्राह्मणान्, वृद्धान्, राजपूजितान् अपश्यत्। तान् अभिवाद्य, तृतीयकक्षायां स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च द्वारगोपनिमग्नान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, स्वस्तिवचनानि कृत्वा, शीघ्रं राममातरं तस्य आगमनं निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे कौसल्या रजनीं ध्यानसमापन्ना, प्रभाते विष्णोः पूजनं पुत्रस्य कल्याणाय अकरोत्। सा शुभवस्त्रधारिणी, प्रमुदिता, व्रतान्विता, विधिना हविर्दानेन अग्नौ स्वस्त्ययनानि कृत्वा, होमं समाप्य, अन्यानि शुभानि कृतानि। तत्र रामः मातुः पुण्ये अन्तःपुरे प्रविश्य, तां वह्नौ हविर्दायिनीं ददर्श। तत्रैव पायसं, तण्डुलान्, घृतं, मधुपाकं, अन्यानि च द्रव्याणि देवकार्याय समुपस्थितानि अपश्यत्। रघुनन्दनः तैलपक्वधान्यान्, शुक्लमाल्यानि, क्षीरान्नं, यवागूं, समिद्धदर्भान्, पूर्णकलशांश्च तत्र दृष्टवान्। एवं धर्मात्मा रामः, पितुः वचनं शिरसि कृत्वा, मातरं सान्त्वयितुम् उपससार, लक्ष्मणेन सह दुःखभारं वहन्, स्वधर्मनिष्ठां प्रतिपद्य, सर्वैः सत्कृतः, स्वभावं न जहौ।