यावत् रामः नगरात् वनाय न निष्क्रान्तः, तावत् तव पिता स्नानं न करिष्यति, नापि भोजनं; अतः शीघ्रं गन्तव्यम्। तदा राजा, “हा, कष्टम्!” इति श्वसन्, शोकविह्वलः, सुवर्णाभरणयुक्तशय्यायाम् मूर्छितः पतितः। कैकेय्याः प्रेरणया रामः राजानम् उत्थाप्य, अश्वः इव वेगेन वनं प्रति द्रुतम् गन्तुं आरभत। रामः कैकेयीं संबोधयन्, “नाहम् लाभकामः, हे देवी; अहम् इह जीवितुं न शक्नोमि। मुनिवत् शुद्धधर्मनिष्ठः माम् विद्धि। यद् यत्र तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तद् सर्वं कृतवान्, प्राणैरपि। पितृसेवा च पितुः आज्ञापालनं धर्मस्य परमं साधनम्। यद्यपि सः स्वयम् न उक्तवान्, तव वचनात् अहम् अत्र वनं एकान्तं चतुर्दशवर्षाणि वत्स्यामि। नूनम्, कैकेयि, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसे, यतः त्वम् उन्नतस्थिता अपि, राज्ञे मयि वदितवती। मातरम् उपसंहृत्य, सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव दण्डकवनं गमिष्यामि। भरतः राज्यं भुञ्जीत, पितरं च सेवेत; त्वं अपि एवं आचर, एष सनातनधर्मः।” एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, पिता शोकविह्वलः, दुःखात् वाक्यं न शशाक्, उच्चैः रुदितुम् आरभत। ततः तेजस्वी रामः, पितुः पादयोः प्रणम्य, अयोग्यायाः कैकेय्याः अपि पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, रामः अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वमित्रान् अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुमित्रानन्दः, नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णः, क्रोधेन दग्धः, तं अनुवव्राज। रामः, यज्ञोपकरणानि यानि अभिषेकाय सज्जीक्रियन्ते, तानि प्रदक्षिणं कृत्वा, तेषां दृष्टिं न अपास्य, शनैः निर्गच्छन्। राज्यहानिः तस्य महत् तेजः न अपाकरोत्; सर्वैः प्रियः सः, शीतांशुचन्द्रस्य क्षयः अपि तस्य शोभां न हिनस्ति। वनोत्सर्गे च भूम्याः परित्यागे च मनसि विकारः न दृश्यते, लोकात् परः इव। शुभं शुक्लच्छत्रं, शोभायुक्तं चामरं, निजजनं, रथं, नगरजनं च विसृज्य, दुःखं मनसि निधाय, इन्द्रियाणि निगृह्य, मातुः गृहम् प्रविष्टः, यद्यपि तत्र अप्रियं वार्तां आनयति। तस्य मुखे परिवर्तनं न कश्चन परिच्छदः अपश्यत्। बलवान्, आत्मसंयमी, स्वभावं न जहाति, शरदिन्दुर्वत् स्वतेजसा दीप्तः। रामः, महाकीर्तिः, धर्मात्मा, मधुरवाक्यैः सर्वान् सम्मान्य, मातुः समीपं प्रविष्टः। लक्ष्मणः, वीर्यवान्, रामसमः गुणैः, स्वदुःखं वहन्, अनुगतः। गृहं प्रविश्य, महोत्साहेन, आपदं दृष्ट्वा, रामः मित्राणां दुःखं शङ्कितः, चित्तविकारं न दर्शयति। तदा विंशतितमः सर्गः श्राव्यः। तत्र, रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थ्रीभ्यः दुःखरवः अभूत्। पितुः आदेशेन, सर्वस्य अन्तःपुरस्य च, रामः तेषां मार्गदर्शकः, शरणम्, अद्य तु सः निर्गमिष्यति। यथा सः कौसल्यायाः प्रति आचरत्, तथा सर्वासु जन्मात् आचरति। अपमानं प्राप्य अपि कोपं न करोति, क्रोधहेतुं वर्जयति, क्रुद्धान् प्रशम्य, अद्य अत्र निर्गमिष्यति। हा, राजा जीवन्मूढः, रामं सर्वसत्त्वानां मार्गं परित्यजति। एवं सर्वाः राजपत्न्यः, वत्सहीनाः धेनुवत्, पतिं विलपन्त्यः रुदन्ति। राजा, पुत्रशोकात् संतप्तः, ताः दुःखरवाः श्रुत्वा, आसने मूर्छितः। रामः, दुःखितः, गजेन्द्रवद् दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, भ्रातरम् अनुगृह्य, आत्मसंयम्य, मातुः अन्तःपुरं प्रविष्टः। तत्र वृद्धः, पूजितः नरः द्वारस्थः, अन्ये च बहवः तिष्ठन्ति। रामम् दृष्ट्वा, सर्वे तं प्रणम्य, जयशब्दैः राघवम् स्तुवन्ति। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयकक्ष्यायाम् ब्राह्मणान् वेदविदः, वृद्धान्, राजपूजितान् अपश्यत्। तान् प्रणम्य, तृतीयकक्ष्यायाम् स्त्रियः, बालान्, वृद्धान् च द्वाररक्षणनिष्ठान् अपश्यत्। ताः हृष्टाः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्त्वा, शीघ्रं गृहं प्रविश्य, रामस्य आगमनं मातरम् अकथयन्। तस्मिन् काले, कौसल्या रात्रौ ध्याननिष्ठा, प्रभाते विष्णोः पूजां कृत्वा, पुत्रस्य शुभं कामयन्ती। सा रेश्मीवस्त्रधारिणी, हृष्टा, व्रतनिष्ठा, शुभकर्म समाप्य, अग्नौ विधिवत् मन्त्रैः हविः अर्पयति। एवं रामः, धर्मनिष्ठः, आत्मसंयमी च, पितुः आदेशात् वनं प्रति गन्तुं उद्युक्तः, मातुः गृहम् प्रविश्य, शोकं निगृह्य, सर्वान् सम्मान्य, कौसल्यां प्रति प्रणम्य, लक्ष्मणेन सह वनवासाय गन्तुं समुत्सुकः अस्ति।