राजा स्वयम् लज्जया त्वां न सम्प्रत्याह—इति कैकेयी रामं प्रार्थयति—"न त्वं मन्यथा मन्यथा, पुरुषर्षभ, क्रोधं च त्यज। यावत् त्वं नगरीं विहाय वनं न यातोऽसि, तावत् तव पिता न स्नाति, न खादति; अतः शीघ्रं गच्छ।" इति। तदा राजा दुःखेन सन्तप्तः, "हा कष्टम्!" इति दीर्घमुष्णं निश्श्वस्य, सुवर्णमय्यां शय्यायां पतितः मूर्च्छितः। कैकेय्याः प्रेरितः रामः तं राजानं समुत्थापयामास। यथा तिक्तदण्डेन ताडितः अश्वः शीघ्रं गच्छति, तथा रामोऽपि वनगमनाय उद्युक्तः। तदा रामः कैकेयीं प्रति विनयं ब्रूते—"नाहं लाभकाङ्क्षी, न च लोके जीवितुम् उत्सहे। मुनिवद् धर्मनिष्ठो मां विद्धि। यद् यद् तव प्रियं कर्तुं शक्यम्, तद् सर्वं कृतवान्, प्राणान् अपि दत्त्वा। पित्रोः सेवा तदाज्ञापालनं धर्मः परमः, न हि तत् समं किमपि। सः मां स्वयम् न उक्तवान् अपि, त्वद्वचनेनैव चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि। नूनं त्वं मयि किंचिद् गुणं न अपेक्षसे, यतः त्वं स्वामिनी सन्ती राजानं मयि उक्तवती। मातरं निवेद्य, सीताम् आश्वास्य, अद्यैव दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च सेवेत; त्वमपि तथैवाचर—एष सनातनः धर्मः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, दुःखेन सन्तप्तः राजा वाक्यं वदितुं न अशक्नुवन्, महता शोकेन रुदन् बभूव। तदा तेजस्वी रामः पितुः पादयोः प्रणम्य, मूढायाः अपि कैकेय्याः पादयोः प्रणम्य, भूमौ पतितः। ततः रामः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य, अन्तःपुरात् निर्गत्य, स्वमित्रान् ददर्श। सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः अश्रुपूर्णलोचनः, क्रोधेन दह्यमानः, पृष्ठतः अन्वगच्छत्। यज्ञोपकरणानि यानि तस्याभिषेकाय समुपकल्पितानि, तानि प्रदक्षिणीकृत्य, दृष्टिं तेषु न विमुञ्चन् शनैः निर्जगाम। राज्यलाभवियोगेन न तस्य तेजः क्षीणम्, स सर्वजनप्रियः, यथा क्षपारश्मौ चन्द्रेऽपि कलायामपि शोभा न हीयते। वनगमनाय इच्छन् अपि, भूमिं परित्यक्तुम् उद्युक्तः अपि, तस्मिन् न किञ्चित् मनोविक्षेपः दृष्टः, स हि लोकातीत इव बभूव। श्वेतच्छत्रं छत्रं, चामराणि सुकलशानि, स्वजनान्, रथं, नागरान्, पुरवासिनश्च सर्वान् विसर्ज्य, दुःखं मनसि निधाय, इन्द्रियैः निगृहीतः, स मातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि तां अप्रियम् आख्यातुम् आगतः। तम् उपेत्य, तस्य मुखे न किञ्चिद् विकारं राजपुरुषाः न दृष्टवन्तः। बलवान्, आत्मसंयमी, सदा स्वाभाविकं शमं न जहौ, शरत्कालचन्द्रमाः स्वतेजसा यथा। स महात्मा, धर्मात्मा, मधुरवाच्यः, सर्वान् सम्मानयन्, मातुः समीपं प्रविवेश। लक्ष्मणः अपि, तस्य भ्राता, महाबलः, सदृशगुणसम्पन्नः, स्वदुःखं वहन्, अन्वगच्छत्। रामः गृहम् प्रविश्य, तत्र महतीं विपत्तिं दृष्ट्वा, स्वमित्राणां दुःखभीतः, स्वयम् उद्वेगं न प्रकाशितवान्। एवं स्नेहपूर्णः सन्, आत्मसंयमं न जहौ। इति विंशः सर्गः। ततः स पुरुषव्याघ्रः, अञ्जलिं कृत्वा निर्गतः, तदा अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् क्रन्दनरवः समुत्पन्नः। पिता च सर्वैः अन्तःपुरजनैः आज्ञापितः, स रामः तेषां पथ्यः, शरण्यः, किन्तु अद्य स गन्ता। यथा सदा कौसल्यां प्रति आचरत्, एवं स राघवः जन्मनः सर्वासु अपि अस्मासु आचारं कृतवान्। कदापि न कोप्यते, अपमानितः अपि, सर्वेषां कोपं शमयन्, अद्य अस्मान् त्यक्ष्यति। हा, राजा जीवताम् अपि, अज्ञानवत् आचरति, यः राघवं सर्वभूतानां मार्गं परित्यजति। एवं राजमहिष्यः, वत्सहीनाः धेनुवः इव, स्वपतिं विलप्य रुरुदुः। राजा पुत्रशोकात् संतप्तः, अन्तःपुरे दुःखरवम् श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः अपि दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घमुष्णं निश्श्वस्य, भ्रात्रा सहितः, आत्मसंयम्य, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र द्वारे वृद्धं महान्तं पुरुषं उपविष्टं ददर्श, अन्यांश्च तत्र स्थितान्। रामदर्शनात् सर्वे तं नमस्कृत्य, राघवस्य जयशब्दैः प्रशंशां चक्रुः। प्रथमकक्ष्यां प्रविश्य, द्वितीयायां कक्ष्यायां वेदविदः ब्राह्मणान्, वृद्धान्, राजसम्मानितान् ददर्श। तान् प्रणम्य, तृतीयकक्ष्यायां स्त्रियः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वारपालननियुक्तान् अपश्यत्। ताः प्रमुदिताः स्त्रियः, आशीर्वादं दत्त्वा, शीघ्रं राममातरं प्रियपुत्रागमनं निवेदयामासुः। तस्मिन्नेव काले, कौसल्या रात्रिं ध्यानसमाप्य, प्रातः विष्णोः पूजनं कृत्वा, पुत्रस्य कल्याणाय यजनं कृतवती।