राघवस्य वनगमनस्य समये कैकेयी रामं शीघ्रं प्रेषयितुम् उचितमिति मन्यते स्म—यदा त्वं, राम, वनगमनाय उत्सुकः, तदा विलम्बः न कर्तव्यः। राजा स्वयम् लज्जया त्वया न भाषते, अतः त्वं, पुरुषश्रेष्ठ, तद् अन्यथा न मन्यस्व; कोऽपि कोपः परित्यज्यः। यावत् त्वं, राम, अस्मात् नगरेण वनं न गतः, तावत् तव पिता न स्नातुम् इच्छति, न भोजनं करोति; अतः त्वं शीघ्रं गन्तुम् अर्हसि। राजा दुःखेन संतप्तः, “हा कष्टम्” इति श्वसन्, स्वर्णभूषिते शय्यायाम् मूर्च्छितः पतितः। तदा कैकेय्याः प्रेरणया रामः पितरम् उत्त्थाप्य, अश्व इव ताडितः, वनगमनाय शीघ्रं प्रस्थितः। रामः कैकेयीं प्रति उवाच—“नाहं लाभकामः, हे देवि; अहं लोके जीवितुं न शक्ष्यामि। मां मुनिवत् शुद्धधर्मनिष्ठं विद्धि। यद् यत् त्वं तत्र तुष्यसि, तत् सर्वं मया कृतम्, प्राणैरपि। पितृसेवा पितुः आज्ञायाः पालनं च धर्मस्य परमं स्वरूपम्। यद्यपि सः स्वयम् न उक्तवान्, तथापि तव वचनेन अहं अत्रैकाकिना चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि। नूनं, कैकेयि, त्वं मयि किञ्चिद् गुणं न अपेक्षसे, यतः त्वं मम गुरुः सन् अपि, राज्ञे मम विषये उक्तवती। मातरं प्रणम्य, सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव अहं दण्डकारण्यं गमिष्यामि। भरतः राज्यं पालयतु, पितरं च यथोचितं सेवेत; त्वम् अपि तथा आचर—एष सनातनः धर्मः।” रामस्य वचनानि श्रुत्वा, दुःखेन पीडितः पिता, शोकात् वाक्यं न शशाक्त, उरःकम्पनं कृत्वा रुदितुम् आरब्धवान्। तदा रामः तेजस्वी, मूर्च्छितस्य पितुः चरणयोः प्रणम्य, तदा च अविनीतायै कैकेय्यै अपि, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तरालयात् निर्गत्य स्वमित्रान् अपश्यत्। सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, नेत्रयोः अश्रुभिः पूरितः, कोपेन च दग्धः, तस्य पृष्ठतः अन्वयात्। रामः यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य, तेषां दृष्टिं न विमुञ्चन् शनैः प्रस्थितः। राज्यलाभस्य हानिः तस्य तेजः न ह्रासयामास, स सर्वेषां प्रियः आसीत्, यथा क्षीणचन्द्रस्य अपि शोभा न हीयते। सः वनगमनाय इच्छन्, भूमिं परित्यक्तुम् उद्यतः, मनसि कापि विकारः न दृश्यते स्म, स जगतः अतीतः इव। शुभं श्वेतच्छत्रं, भूषितचामरं, स्वजनं, रथं, नगरवासिनः च सर्वान् विसर्ज्य, दुःखं मनसि धारयन्, इन्द्रियाणि निगृह्य, आत्मसंयमी स्वमातुः गृहम् प्रविवेश, यद्यपि सा दुःखवार्ता अनिच्छन्ती आसीत्। श्रीरामस्य सर्वे गुणवन्तः परिचारकाः तस्य मुखे किमपि विकारं न अपश्यन्। महाबाहुः, आत्मसंयतः, स्वभावस्थतां न जहौ, यथा शरत्पूर्णचन्द्रः स्वतेजसा शोभते। रामः कीर्तिमान्, धर्मात्मा, सर्वान् मधुरैः वाक्यैः सम्मान्य, मातुः समीपं प्रविवेश। लक्ष्मणः अपि, महाबलः, तुच्छं दुःखं धारयन्, भ्रातरं अन्वगच्छत्। रामः गृहम् प्रविश्य, अत्यन्तं हृष्टः, तत्र आपद्गतम् अपश्यत्, तथापि बन्धूनां दुःखं दृष्ट्वा स्वमनोविकारं न दर्शयामास। एवं विंशतितमः सर्गः श्रोतव्यः। यदा सः पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा निर्गतः, तदा अन्तःपुरनार्यः महतीं क्रन्दनध्वनिं कृतवन्तः। पित्रा अन्तःपुरजनैश्च आज्ञापितः रामः तेषां मार्गदर्शकः, शरणं च आसीत्, अद्य तु सः प्रस्थितः। यथा सः मातरं कौशल्यां प्रति सदा आचरति, तथा एव सः राघवः जन्मतः अस्मासु अपि आचरति स्म। सः कदापि अपमानितः सन् कोपं न करोति, सर्वान् क्रुद्धान् शमयति, अद्य तु अस्मात् स्थलात् गमिष्यति। हन्त, राजा जीवन्मृतवत् अज्ञः इव आचरति, यः राघवं सर्वभूतानां पथं परित्यजति। एवं राजपत्नीः सर्वाः वत्सविहीनाः धेनवः इव विलप्य, पतिं क्रन्दन्त्यः। पुत्रशोकात् संतप्तः राजा, ताः भयङ्करं विलापध्वनिं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घश्वासं कुर्वन्, भ्रात्रा सह, आत्मसंयम्य, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश। तत्र सः वृद्धं, पूजितं, द्वारे उपविष्टं नरं अपश्यत्, अन्ये च बहवः तत्र स्थिताः। रामं दृष्ट्वा सर्वे तं अभिवाद्य, जयशब्दैः राघवं स्तुतवन्तः। प्रथमं कक्षं प्रविश्य, द्वितीये कक्षे वेदविदः वृद्धान् ब्राह्मणान्, राज्ञा पूजितान्, अपश्यत्। तान् वृद्धान् प्रणम्य, तृतीये कक्षे स्त्रीः, बालान्, वृद्धांश्च, द्वाररक्षणे स्थितान् अपश्यत्। ताः हृष्टाः स्त्रियः, आशीर्वादान् दत्त्वा, शीघ्रं रामस्य आगमनं मातरं प्रति न्यवेदयन्। एवं श्रीरामः धर्मनिष्ठः, आत्मसंयमी, मातरं प्रणम्य, भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, दुःखं निगृह्य, वनगमनाय प्रस्थितः।