तत्र कौसल्या सान्त्वनीया सती, भूमौ नयनं निवेश्य, शनैः अश्रूण्युत्सृजन् भूमिपतिः किमर्थम् इति चिन्तितवती। ततः कैकेयी राज्ञः आज्ञया शीघ्रश्वैः दूतान् भरतग्रहणाय मातुलगृहात् प्रेषयितुं समादिशत्। रामः अपि, पितुः वचनेन, किंचिदपि न विलम्ब्य, दण्डकारण्यं चतुर्दशवर्षाणि वासाय यास्यामीति प्रतिजज्ञे। रामस्य वचः श्रुत्वा कैकेयी प्रहृष्टा बभूव, तस्य निर्गमनं निश्चित्य, शीघ्रं गन्तुम् उत्सुकं राघवं प्रवर्तयामास। साऽब्रवीत्—"एवं भवतु, शीघ्रश्वैः दूताः भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। त्वं च यदा उत्सुकः, विलम्बो न युक्तः; अतः त्वं त्वरया वनं गन्तव्यम्। राजा लज्जया स्वयम् त्वां न भाषते, पुरुषश्रेष्ठ, तत्र किंचित् मन्ये न कर्तव्यम्; कोऽपि कोपः च त्यक्तव्यः। यावत् त्वं अस्मात् नगरात् वनं न यातः, तावत् पिता न स्नाति न च खादति, अतः त्वं शीघ्रं गन्तव्यम्।" एवमुक्त्वा, राजा दुःखेन संतप्तः, "हा हन्त" इति निश्वस्य, सुवर्णभूषिते शय्यायां मूर्च्छितः पतितः। ततः कैकेय्या प्रेरितः रामः, राजानं उत्तोल्य, त्वरया वनगमनाय सज्जः अभवत्। स रामः कैकेयीमुपगम्य उवाच—"नाहं लाभकामः, न च लोके जीवितुं शक्नोमि; तपस्विव धर्मनिष्ठः मां विद्धि। यत् त्वत्प्रीतये शक्यं तत् सर्वं कृतं मया, प्राणान् अपि उत्सृज्य। पित्रोः सेवा तदाज्ञापालनं च धर्मात् परं न किञ्चन। अपि च, सः न उक्तवान् अपि, भवत्या उक्तं मम स्वीकृत्य, एकाकी चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि। निश्चितं त्वया मयि गुणा न अपेक्षिताः, यत् त्वं मम विषये राजानं प्रब्रूषे। मातरं नमित्वा, सीतां च सान्त्व्य, अद्यैव महद् दण्डकारण्यं यास्यामि। भरतः राज्ये स्थाप्यः, पित्रे च यथोचितं सेवितव्यम्; त्वया अपि तथा कर्तव्यम्, एष सनातनः धर्मः।" रामस्य वचः श्रुत्वा, पिता दुःखेन संतप्तः, वाक्यं वक्तुं अशक्तः, उच्चैः रुदितुम् आरब्धवान्। ततः रामः पितुः पादयोः प्रणम्य, कैके्याः अपि, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, अन्तरगृहात् निर्गत्य, स्वमित्रान् ददर्श। लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः, अश्रुपूर्णलोचनः, क्रोधेन दग्धः, तस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रामः, यज्ञोपकरणानि प्रदक्षिणीकृत्य, शनैः गच्छन्, तेषां दृष्टिं न त्यक्तवान्। राज्यवियोगेन न तस्य तेजः क्षीणः, सर्वैः प्रियतमा इव, शीतरश्मेः चन्द्रस्य कलायाः अपि शोभा न हीयते। वनगमनाय इच्छन् अपि, तस्मिन् मनसि विकारः न दृश्यते, लोकातीत इव। शुभ्रच्छत्रं शोभितवेतांसि, स्वजनं, रथं, नागरिकान्, नगरवासांश्च विसर्ज्य, दुःखं मनसि निधाय, इन्द्रियाणि निगृह्य, मातुः गृहम् प्रविवेश, दुःखदं वार्तां वहन् अपि। तत्र तस्य मुखे न किंचित् विकारं पश्यन्ति सर्वे स्नेहयुक्ता परिचारकाः। महाबाहुः स्वात्मनियमवान्, शरदिन्दुः इव स्वतेजसा प्रकाशमानः, स्वाभाविकं शौर्यं न मुमोच। सः महायशाः धर्मात्मा रामः, मधुरैः वाक्यैः सर्वान् पूजयन्, मातरं प्रविवेश। लक्ष्मणः अपि, स्वगुणैः तुल्यः, स्वदुःखं वहन्, तं अन्वयात्। रामः, हर्षपूर्णं गृहं प्रविश्य, दुरितं दृष्ट्वा, स्वमित्राणां दुःखात् भीतः, आत्मनः विकारं न प्रकाशयामास। तदा विंशः सर्गः श्रोतव्यः इति निर्दिष्टम्। तदा रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्त्रियः महतीं क्रन्दनध्वनिं वितन्वन्। पित्रा च सर्वैश्च अन्तःपुरजनैः आदेशितः रामः तेषां नायकः शरणं चासीत्, अद्य तु गमिष्यति। यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति आचरत्, तथा एव जन्मप्रभृति अस्मासु सर्वासु राघवः व्यवहृतवान्। सः न कदापि कोपं गच्छति, अपमानितः अपि, क्रोधहेतून् परिहरन्, कोपितान् शमयन्, अद्य अस्मात् गमिष्यति। हन्त, राजा मूढः जीवेषु, यः सर्वभूतपथं राघवं त्यजति। एवं राजपत्नीः, वत्सवियुक्ताः गावः इव, पतिं विलपन्त्यः उच्चैः रुरोदुः। राजा पुत्रशोकात् संतप्तः, अन्तःपुरे दुःखघोषं श्रुत्वा, आसने पतितः। रामः अपि दुःखेन संतप्तः, गजेन्द्र इव दीर्घनिःश्वासन्, भ्रात्रा सह, आत्मनियम्य, मातुः अन्तःपुरं प्रविवेश।