रामः, हृदयमग्नं एकेनैव चिन्तया विह्वलः, कैकेयीमिदं प्राह—"मम हृदयम् केवलम् एकस्मिन् विषयः तुदति, यः निराधारः। राजा स्वयम् मां न अभ्याहूय भरतस्याभिषेकस्य विषयं न उक्तवान्। यदि सः माम् उक्तवान् अभविष्यत्, अहं सीतां, राज्यं, जीवितं, प्रियं धनं सर्वं भरताय अनपृष्टम् एव दद्याम्। किं तु, राजा स्वयम् पितृणा प्रेरितः, तव प्रियम् इच्छया प्रतिज्ञां पालयति। अतः त्वं अस्याम् लज्जायुक्तायां स्त्रियाम् सान्त्वनम् कुरु, किन्तु भूमौ दृष्टि स्थाप्य राजा शनैः अश्रूणि स्रवयति, किमर्थम्?" रामः पुनः उवाच—"सुप्रपन्नाश्वैः शीघ्रदूताः अद्यैव भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु, राजाज्ञया। अहं त्वरितं दण्डकवनं गच्छामि, चतुर्दशवर्षाणि तत्र वासं करिष्यामि, यथा पितुः आदेशः।" रामस्य वचः श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा अभवत्, तस्य वनगमनं विश्वास्य, राघवम् शीघ्रं गन्तुं प्रेरयामास। सा पुनः उवाच—"एवमस्तु, शीघ्रदूताः अश्वैः भरतं मातुलगृहात् आनयन्तु। किन्तु मम मतम्—यदा त्वं उत्सुकः, विलम्बः न उचितः। अतः त्वं वनं त्वरितं गच्छ।" "राजा लज्जया स्वयम् तव प्रति न वदति, हे नरश्रेष्ठ, तद् किंचित् न मन्यस्व; कोपः त्याज्यः। यावत् त्वं नगरात् वनं न गच्छसि, तावत् तव पिता न स्नाति न खादति, अतः शीघ्रं गच्छ।" राजा दुःखेन व्याकुलः, "हा, कष्टम्" इति श्वसन्, स्वर्णशय्यायां मूर्चितः पतितः। कैकेयी प्रेरितः रामः तं राजानं उत्थाप्य, अश्वः यथा दण्डेन त्वरितः, वनगमनाय उद्यतः अभवत्। रामः कैकेयीं समाश्वास्य उवाच—"न अहं लाभकामः, हे देवि; अहं संसारवासं सोढुं न शक्नोमि। मुनिवद् शुद्धधर्मनिष्ठः मां विद्धि। यत् तव प्रियं तत्र कर्तुं शक्यं, तत् सर्वं कृतम्, प्राणैरपि। पितृसेवा च पितुः आज्ञापालनं धर्मस्य महत्तमं आचरः। यद्यपि पितुः वचनं न श्रुतम्, तव वचनं श्रुत्वा अहं चतुर्दशवर्षाणि वनवासं करिष्यामि। नूनं, कैकेयी, त्वं मयि गुणान् न अपेक्षसि, यतः त्वं स्वयम् मम विषये राजानं प्रति उक्तवती। यदा मातरं समुपगम्य सीतां च सान्त्व्य गच्छामि, तदा अद्यैव दण्डकवनं यास्यामि।" "भरतः राज्यं पालयतु, पितरं यथा यथोचितं सेवतु; त्वं अपि तथा आचर, एष धर्मः सनातनः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुःखेन व्याकुलः, वाक्यं वदितुं न शक्नुवन्, महान् रुदितम् अकरोत्। ततः तेजस्वी रामः पितुः अचेतनस्य चरणयोः प्रणम्य, कैकेय्याः अपि, भूमौ पतितः। पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा, रामः अन्तरगृहात् निर्गतः, स्वमित्राणि अपश्यत्। सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, अश्रुपूर्णनेत्रः, क्रोधेन दग्धः, तस्य पृष्ठतः अनुगच्छत्। रामः, अभिषेकाय युक्तानि पात्राणि प्रदक्षिणं कृत्वा, तानि विमुखः न अभवत्, शनैः निर्गच्छत्। राज्यहानिः तस्य महत् तेजः न निनाय, सः सर्वैः प्रियः अभवत्, यथा शीतांशोः चन्द्रस्य क्षयः अपि सौन्दर्यं न हरति। यदा सः वनगमनाय भूमिं त्यक्तुम् इच्छति, तस्य मनसि विकारः न दृश्यते, यथा लोकात् परः। शुभध्वजम् श्वेतच्छत्रम्, सुशोभितं चामरम्, स्वजनम्, रथम्, नगरवासिनः, सर्वान् विसृज्य, दुःखं मनसि धारयन्, इन्द्रियाणि निगृह्य, मातुः गृहं प्रविष्टः, यद्यपि अप्रियं वचनं दातुम् उद्यतः। सर्वे धर्मात्मनः सत्यसन्धस्य रामस्य परिचारकाः तस्य मुखे विकारं न अपश्यन्। महाबाहुः संयतात्मा स्वीयं धैर्यं न त्यक्तवान्, यथा शरदिन्दुः स्वदीप्त्या शोभते। रामः, महाकीर्तिः धर्मात्मा, मधुरवचनैः सर्वान् पूज्य, मातुः समीपं प्रविष्टः। लक्ष्मणः, वीर्यसम्पन्नः, गुणैः तस्य तुल्यः, स्वदुःखं वहन्, अनुगच्छत्। सः गृहं प्रविश्य, हर्षपूर्णः, विपत्तिं दृष्ट्वा, मित्राणां दुःखं दृष्ट्वा, मनसि विकारं न दर्शितवान्। ततः विंशतितमः सर्गः आरभ्यते। यदा रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छत्, अन्तःपुरस्थ्रीणां महान् क्रन्दनः अभवत्। पितृवाक्येन अन्तःपुरजनानां च आज्ञया रामः तेषां मार्गदर्शकः शरणं च, किन्तु अद्य सः निर्गच्छति। यथा सः कौसल्यायाः प्रति आचारः, तथा सर्वासु अपि जन्मादारभ्य आचरितवान्। कदापि तिरस्कृतः सः कोपं न कुर्यात्, कोपकारणं वर्जयन्, कोपितान् शमयन्, अद्य इह निर्गच्छति। हा, राजा जीवन्मध्ये विवेकहीनः आचरति, सः सर्वभूतानां मार्गं राघवम् परित्यज्य। एवं स्नेहयुक्तं, धर्मनिष्ठं, दुःखसहनं रामं, मातरं कौसल्यां, लक्ष्मणं च, मित्राणि च, अन्तःपुरजनाः च, दुःखाकुलाः, सान्त्वयन्तः, रामस्य वनगमनं विलोकयन्तः, शोकमग्नाः अभवन्।